Nơi sản xuất ra những củ sắn dây khổng lồ

Những gốc sắn dây hàng tạ củ

Lúc tôi đến bà Nguyễn Thị Nga, thành viên HTX Nông nghiệp hữu cơ Thanh Tùng NB (xã Thanh Sơn, tỉnh Ninh Bình) đang kéo dây để làm giàn cho những dây sắn mới trồng bên bờ hồ Hang Trăn. Bóng bà trông thật nhỏ bé, khuất lấp dưới bóng những ụ đất khổng lồ mới được máy xúc vun lại, còn nguyên màu đỏ thẫm.

Bà kể, xưa mình trồng sắn dây đắp ụ chỉ to như cái thúng, mỗi gốc dỡ được 10 – 20kg củ. Giờ HTX làm ụ tới 8 – 9m3, đất được đắp bằng máy xúc, đến khi dỡ cũng bằng máy xúc chứ sức người khó mà kham nổi bởi mỗi gốc được cả tạ củ (kỷ lục nhất đạt 3,8 tạ), có củ lên tới 30 – 40kg. Để đạt được năng suất ấy, đầu vụ, dưới mỗi ụ ấy là 17kg lân nung chảy, 7kg phân giun, 7kg phân vi sinh, 2 bao tro, 2 bao bã sắn, 1 bao phân gà, cộng thêm đạm cá, chế phẩm sinh học, nấm đối kháng Trichoderma. Tất cả được trộn đều với đất, trên phủ một lượt cát cho mát rồi chỉ đặt duy nhất một mầm sắn dây mới nứt nanh.

Khi ngọn cây đã trồi khỏi mặt đất, công việc tiếp theo của bà Nga là vắt nó lên giàn theo bốn hướng để chúng lan ra đến lúc gần kín thì tỉa những nhánh bị chồng, bị chéo lên nhau. Cứ một tuần bà phải tỉa một lần như vậy, hết lô này lại đến lô kia. Có trên 10 người ở độ 50 – 60 tuổi vẫn hàng ngày làm việc ở HTX. Với tiền công 220.000đ/ngày, tháng làm 15 – 20 ngày họ cũng có một khoản thu nhập đáng kể.

Sắn dây được trồng xen với lạc để vừa chống lại sự xâm lấn của cỏ dại vừa để khi thu hoạch lấy thân tủ lên ụ cho thêm tốt đất, còn củ thì bán. Tất cả đều là sản xuất hữu cơ nên giá cao hơn hẳn bình thường.

Chuyện một hồi tôi bỗng nghe tiếng ì ì từ xa vọng tới. Một chiếc xe tải dừng trước sân trang trại. Người lái xe nhanh nhẹn đỡ những khay nhựa lớn trong đó chứa các bầu sắn dây mới nhú. Mồ hôi anh rịn ra thấm đẫm bộ quần áo cũ. Tôi không ngờ đó chính là anh Bùi Văn Tùng, Giám đốc HTX Nông sản hữu cơ Thanh Tùng NB. Thời điểm này bận nhất trong năm bởi vừa thu hoạch, vừa chế biến, vừa tranh thủ trồng cây khi thời tiết vẫn còn mát.

Hầu như ngày nào anh cũng phải đánh xe tải từ nhà mình ở TP Ninh Bình vượt 30km đến trang trại, khi thì chở giống, khi thì chở phân, khi thì chở vật tư nông nghiệp. Lắm buổi anh còn ngủ lại ngay cái lán ven hồ để mai còn kịp làm tiếp.

Sắn dây thu sáng thì chế biến chiều, thu chiều thì chế biến vào sáng hôm sau mới có được chất lượng tốt nhất. Khi về xưởng, củ được xịt rửa sạch, xay, lọc, ra nước vào các bể rồi cho vào sấy lạnh, đóng gói và cất giữ. Toàn bộ quy trình chế biến này đã đạt chứng nhận ISO 22.000.

Vốn gốc ở thành phố Ninh Bình nhưng anh Tùng lại theo nghề trồng sắn dây và làm tinh bột sắn từ những năm thập niên 90. Khi vài sào đất không đủ cho anh thỏa chí, năm 2002, anh quyết định đến Thanh Sơn khai hoang làm kinh tế. Từ một mảnh đất 7.000m2 mua được ban đầu, anh phát triển, mua gom thêm, dần dần được tới 6ha.  

Lúc mới thấy anh đưa cây sắn dây về trồng ở Thanh Sơn, bà con vốn chỉ quen trồng sắn củ, trồng ngô, trồng chè liền đứng xem và thắc mắc: Cái cây dây leo này có chịu được gió bão của vùng đồi hay không? Trồng lên rồi thì tiêu thụ ở đâu…? Anh chỉ cười và tiếp tục công việc của mình. Để đến bây giờ trên địa bàn huyện Nho Quan (cũ) có hàng trăm ha sắn dây với sản lượng củ mỗi năm cả ngàn tấn.   

“Cây trông lá, cá trông vây”

Người xưa đã đúc kết “cây trông lá, cá trông vây” nên ngày nào anh đều nhìn vào lá cây để biết nó khỏe hay yếu, thừa hay thiếu dinh dưỡng mà điều chỉnh, bổ sung cho kịp thời. Lúc đầu anh trồng sắn dây với mật độ dày 5m mỗi hố, vun gốc cao cỡ 20cm rồi dần chuyển sang trồng mật độ thưa 10m mỗi hố, không vun gốc mà đắp thành ụ, từ nhỏ cho đến to, mỗi ụ tới 8 – 9m3 đất.

Anh Tùng giải thích: “Tôi có một lô đất ở ven hồ khi trồng sắn dây do trũng nên cây thường xuyên bị tức nước, buộc phải vun cao quanh gốc thành ụ. Thấy hiệu quả nên tôi đắp ụ cứ to dần cho đến kích cỡ như hiện tại. Củ sắn lớn rất nhanh và chỉ phát triển trong ụ nổi trên mặt đất nên khi dỡ chỉ việc dùng máy xúc bới xung quanh rồi buộc cáp mà lôi lên. Mỗi máy xúc một buổi có thể dỡ được 5 – 6 tấn củ, tương đương 12 – 15 người đào. Nếu dỡ kiểu thủ công thì có khi tôi phải bỏ nghề rồi”.

Xem xong mảnh đất ven hồ, anh lại chở tôi đến một mảnh đất rộng mênh mông ven đồi, nơi có hai máy xúc đang vun hàng trăm ụ đất chạy dài đến ven rừng. HTX Nông nghiệp hữu cơ Thanh Tùng NB được thành lập năm 2022 với 9 thành viên. Hiện đơn vị đang có 13ha cây trồng gồm 7,5ha sắn dây, 2,5ha nghệ, còn lại là lạc, đậu, vừng. Tất cả đều không dùng phân bón hóa học, không thuốc trừ sâu trừ cỏ, không hóa chất kích thích, không dùng giống biến đổi gen.

Tôi hỏi tại sao anh chọn lối đi khó là canh tác hữu cơ? Anh Tùng trả lời, bởi thấy xã hội bây giờ phát sinh nhiều bệnh tật nên muốn sản xuất hữu cơ để tạo ra sản phẩm an toàn cho con người, đồng thời bảo vệ môi trường sinh thái.

Trung bình mỗi năm HTX thu khoảng 150 tấn củ sắn dây tươi, 50 tấn củ nghệ tươi để đưa vào chế biến, tạo ra doanh thu trên 3 tỷ đồng, trong đó lãi khoảng 20%. Hiện đơn vị đã có 2 sản phẩm tinh bột sắn và tinh bột nghệ được công nhận là OCOP 3 sao.

“Ước mơ của tôi là cùng với những người trồng sắn dây trong cả nước thành lập được hiệp hội để tăng khả năng nhận diện thương hiệu ở nội địa, cùng hợp tác trong xuất khẩu và giữ đạo đức nghề nghiệp. Nói thật bây giờ thị trường có nhiều loại tinh bột sắn dây giả làm từ bột sắn dây trộn với bột sắn củ hay thậm chí toàn là bột sắn củ khiến người tiêu dùng mất niềm tin, không biết đâu là thật, đâu là giả”, anh Tùng tâm sự.

“Bột sắn dây thật có cánh sắc như muối hoa, bỏ vào miệng nhai thấy giòn tan, có độ ấm nóng, vị ngọt hậu thanh và mát. Còn bột giả có cánh tù, bỏ vào miệng nhai thấy khó tan và nóng cổ”, anh Bùi Văn Tùng, Giám đốc HTX Nông sản hữu cơ Thanh Tùng NB cho biết.