Người nghĩ đầu ra cho quả sơn tra ở Ngọc Chiến

“Phải lòng” Nậm Nghẹp

“Sản phẩm được thiết kế hình oval tượng trưng cho giọt nước nguồn từ đỉnh thiêng Tà Tao. Mặt trên của viên xà bông chạm trổ hình hoa sơn tra, biểu tượng đặc trưng của vùng đất Nậm Nghẹp, kết hợp với hình ảnh cánh bướm đang nép bên đóa hoa tượng trưng cho sự đa dạng, phong phú về hệ sinh thái động thực vật ở núi rừng Tây Bắc” – anh Nguyễn Cao Cường giới thiệu về những bánh xà phòng làm từ quả sơn tra. Ngạc nhiên, tôi đưa lên mũi ngửi, thấy mùi thơm dịu nhẹ chứ không thơm nồng như xà phòng hóa chất thông thường.

Xã Ngọc Chiến có rừng sơn tra khoảng 1.400 ha, phần lớn chúng mọc quanh bản cao nhất Việt Nam là Nậm Nghẹp. Anh Thào A Vạng, cựu Trưởng bản cho biết, xưa cây táo Mèo (sơn tra) mọc thành những cánh rừng thưa ở Nậm Nghẹp. Thế rồi do bà con đốt rừng làm nương rẫy hay làm bãi để trâu bò có cỏ ăn, nhiều cây táo Mèo đã bị chết theo, chỉ còn tồn tại rải rác ở những chỗ đất ẩm hay trên đỉnh núi cao. Có những cây hàng trăm năm tuổi, cao cả chục mét, gốc to cả một vòng ôm.

Năm 1997, Nhà nước vận động người dân Nậm Nghẹp làm đường băng cản lửa để bảo vệ bản, từ bấy cây táo Mèo dần phục hồi. Thêm vào đó, từ các dự án trồng rừng 327, 661, Nhà nước vận động người dân trồng cây táo Mèo.

Có hai giống được trồng phổ biến ở giai đoạn này là giống táo Mèo bản địa, quả có thể ăn tươi được vì khá ngọt, không quá chát và giống táo Mèo lấy từ tỉnh Yên Bái, quả không thể ăn tươi được vì quá chua, quá chát, chỉ thường dùng để ngâm rượu.

Giống táo Mèo bản địa có giá gấp 5 – 7 lần giống táo Mèo ngâm nhưng đáng tiếc chúng chỉ chiếm chừng 1/10 diện tích, sản lượng rất ít, không có để đưa đi xa khỏi vùng nên chẳng mấy người biết đến. Còn giống táo Mèo ngâm thấy ở nhiều vùng miền núi, bán ở khắp thị trường, riêng tổng sản lượng táo Mèo ngâm của bản Nậm Nghẹp đã hàng ngàn tấn mỗi năm.

Quãng từ năm 2017 đến 2019, quả táo Mèo ngâm rất được giá, trung bình từ 20 – 30.000đ/kg và bán rất chạy, giúp hộ ít trong bản cũng thu được 50 – 70 triệu đồng/vụ, hộ nhiều 150 – 200 triệu như nhà anh Vạng. Tuy nhiên thời gian gần đây, giá táo Mèo ngâm chỉ còn 5 – 10.000đ/kg mà lại rất khó bán. Nhiều nhà đến vụ để táo Mèo chín rụng đầy dưới gốc chẳng buồn thu.

Cách đây mấy năm, một người Hà Nội có máu lãng du lên chơi rồi “phải lòng” Nậm Nghẹp. Đó chính anh Nguyễn Cao Cường, một cựu nhà báo. Trăn trở về vùng đất khí hậu quá ưu đãi, cảnh vật quá đẹp và phóng khoáng nhưng đời sống đồng bào người Mông ở đây vẫn còn nghèo nên từ năm 2021, anh đã chia đôi quỹ thời gian của mình, nửa ở Hà Nội với gia đình nhỏ, nửa ở Nậm Nghẹp để “ba cùng” với bà con.

Anh đã thử nghiệm các mô hình như du lịch cộng đồng, trồng sâm rồi chế biến các sản phẩm từ quả táo Mèo. “Sau gần ba năm qua lại rồi tin nhau, chúng tôi đã cùng nhau thành lập HTX Nậm Nghẹp để huy động sức mạnh toàn dân, thuyết phục các cấp chính quyền cùng ủng hộ. Những thứ HTX đang triển khai như du lịch cộng đồng, trồng sâm, chế biến sản phẩm từ quả táo Mèo, xây dựng thương hiệu Táo sơn tra Nậm Nghẹp… tôi đều đưa hết lên mạng để quảng bá, giới thiệu cho mọi người cùng biết”, anh Cường chia sẻ.

Những sản phẩm bất ngờ từ quả sơn tra

Bữa trưa đó, giữa đỉnh đồi rợp bóng những cây táo Mèo sai lúc lỉu quả ở độ cao gần 2.000m, anh Cường mời tôi món nộm đẳng sâm kết hợp với quả táo Mèo để khai vị, món thịt kho với quả táo Mèo khô, món quả táo Mèo non ngâm. Tất cả đều ăn rất cuốn và có vị lạ. Về đồ uống, có đồ uống không cồn gồm trà táo Mèo, táo Mèo ngâm mật ong, nước ép táo Mèo, giấm táo Mèo, trong đó sản phẩm chiến lược là giấm. Có đồ uống có cồn gồm rượu táo Mèo tươi, rượu táo Mèo khô, siro táo Mèo, trong đó có sản phẩm chiến lược là siro táo Mèo.

HTX Nậm Nghẹp của anh Cường còn kết hợp với HTX Dược liệu núi ở Mường La để chiết xuất tinh chất từ quả táo Mèo ra làm xà phòng, dầu gội đầu, trở thành sản phẩm quà tặng đặc sắc của tỉnh Sơn La. Ước mơ của anh không dừng lại ở đó mà thời gian tới xà phòng sơn tra có thể vươn tới thị trường quốc tế như Nhật Bản, Hàn Quốc – những nơi chuộng các sản phẩm tự nhiên, bảo vệ sức khỏe và bảo vệ môi trường.

Cạnh bàn ăn là một nhà kho nhỏ với một dãy chum sành lớn, bên trong ủ giấm táo Mèo. Mở nắp chum ra, con men bố mẹ đọng một lớp dày màu trắng trên mặt. Chỉ cần múc đôi thìa giấm táo Mèo cho vào cốc hòa chút mật ong và nước liền trở thành thứ đồ uống hấp dẫn, mùi thơm thoảng nhẹ hoang dã, vị đậm đà.

“Táo được trồng hoàn toàn hữu cơ, giấm được lên men hoàn toàn tự nhiên chứ không có bất kỳ một gia vị nào khác”, anh Cường giới thiệu. Chúng tôi lại ra khu xưởng đang hoàn thiện của HTX với các thiết bị như máy ép nước, máy sấy để không còn cảnh phải sản xuất trong nhà bếp như trước nữa.

Anh Kháng A Nhạ, thành viên của HTX Nậm Nghẹp cho biết, năm đầu tiên (2025) đơn vị sản xuất được 500 lít giấm táo Mèo bán để giới thiệu thị trường, năm 2026 sản xuất được 2.000 lít giấm táo Mèo, chưa đến mùa đã tiêu thụ gần hết. Còn sản lượng táo Mèo khô năm 2025 bán được 700kg, năm nay ước bán được trên 1.000kg. Ngoài sản xuất các sản phẩm từ quả táo Mèo, anh Nhạ cùng Kháng A Lệnh đã góp hơn 200 triệu đồng để làm homestay gồm 1 nhà sàn cộng đồng, 6 bungalow, tổng thu được hơn 100 triệu đồng mỗi năm.  

Xã Ngọc Chiến có khoảng 1.400 ha táo Mèo, trong đó khoảng 700 – 800 ha là cây cổ thụ. Tuy nhiên mấy năm nay do biến đổi khí hậu nên nhiều cây táo Mèo ở các bản thấp không đậu quả hoặc có đậu nhưng thưa quả, riêng bản Nậm Nghẹp nằm ở độ cao trên dưới 2.000m cây vẫn ra hoa, đậu quả đều, sản lượng hàng năm cả ngàn tấn.