Hàng rào Cadimi và phép thử với vùng trồng sầu riêng

Sầu riêng là một trong những ngành hàng trái cây tăng trưởng nhanh nhất của Việt Nam thời gian qua, mở ra kỳ vọng lớn về giá trị xuất khẩu và nâng cao thu nhập cho người trồng. Cùng với tốc độ mở rộng diện tích và tăng sản lượng, ngành hàng này cũng đang bước vào giai đoạn mới: cạnh tranh bằng chất lượng, truy xuất và khả năng kiểm soát rủi ro.

Trong số những yêu cầu mới từ thị trường nhập khẩu, kiểm soát dư lượng kim loại nặng, đặc biệt là Cadimi (Cd) đang nổi lên như một phép thử đối với năng lực quản trị vùng nguyên liệu.

Tại vùng chuyên canh sầu riêng Ngũ Hiệp của tỉnh Đồng Tháp, câu chuyện Cadimi không còn được nhìn như một chỉ tiêu kỹ thuật đơn lẻ. Với nông dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, đây đang là bài toán giữ thương hiệu vùng trồng, duy trì thị trường và điều chỉnh lại phương thức sản xuất theo chuẩn mới.

Sàng lọc nguyên liệu ngay từ vùng trồng

Trong nhiều năm, tăng năng suất từng là ưu tiên hàng đầu của ngành hàng sầu riêng. Tuy nhiên, khi thị trường xuất khẩu bước vào giai đoạn kiểm soát sâu hơn về an toàn thực phẩm, tư duy sản xuất cũng buộc phải thay đổi.

Hiện thị trường Trung Quốc kiểm soát dư lượng Cadimi trên sầu riêng quả tươi ở mức 0,05mg/kg. Với doanh nghiệp xuất khẩu, đây không chỉ là một chỉ số kỹ thuật mà còn là ranh giới giữa thông quan thuận lợi và nguy cơ phát sinh kiểm tra tăng cường.

Theo ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, việc siết kiểm tra thời gian qua đã tạo áp lực đáng kể lên hoạt động thu mua và xuất khẩu.

Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu tập trung kiểm tra mẫu ở khâu cuối thì hiện nhiều đơn vị đã bắt đầu sàng lọc nguyên liệu ngay từ vùng trồng nhằm giảm nguy cơ cho toàn bộ lô hàng. Điều đó cũng kéo theo thay đổi lớn: kiểm nghiệm không còn là việc làm sau thu hoạch mà đang dịch chuyển về từng gốc sầu riêng. Hoạt động lấy mẫu đất, kiểm tra vật tư đầu vào, theo dõi vùng nguyên liệu bắt đầu được xem như một phần của quy trình sản xuất thay vì biện pháp ứng phó.

Chuyển sang quản trị rủi ro

Trước những lo ngại từ thị trường, các chuyên gia cho rằng cần nhìn nhận vấn đề dựa trên dữ liệu thay vì tâm lý hoang mang.

Theo TS Trần Thị Mỹ Hạnh (Trưởng Bộ môn Bảo vệ thực vật – Viện Cây ăn quả miền Nam), kết quả khảo sát năm 2025 trên khoảng 65 mẫu đất trồng sầu riêng cho thấy khoảng 60% mẫu có phát hiện Cadimi, nhưng toàn bộ đều nằm dưới ngưỡng cho phép theo quy chuẩn Việt Nam đối với đất nông nghiệp. Đối với sản phẩm đầu ra, kết quả phân tích khoảng 300 mẫu quả sầu riêng ghi nhận khoảng 5% mẫu vượt ngưỡng 0,05mg/kg theo yêu cầu của thị trường Trung Quốc.

Một ghi nhận bước đầu cũng cho thấy Cadimi có xu hướng tích lũy trong hạt cao hơn phần cơm trái. Theo TS Hạnh, những kết quả này cho thấy nguy cơ cần được theo dõi và kiểm soát sớm nhưng chưa phản ánh tình trạng tồn dư trên diện rộng. Điều cần làm lúc này không phải kết luận vội vàng mà là tiếp tục mở rộng khảo sát, chuẩn hóa phương pháp đánh giá và xây dựng cơ sở dữ liệu đủ lớn để nhận diện xu hướng.

Ông Trần Thanh Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đồng Tháp cho biết, cơ quan chuyên môn đang triển khai lấy mẫu tại vùng trồng, nhà đóng gói và vật tư đầu vào nhằm xây dựng nền dữ liệu phục vụ quản lý. Thông điệp được đưa ra khá rõ: thay vì chờ sự cố xảy ra rồi xử lý, ngành hàng sầu riêng cần chuyển sang tiếp cận quản trị rủi ro.

Cadimi không tự xuất hiện trong trái

Câu hỏi phổ biến nhất từ nhà vườn hiện nay là Cadimi xuất hiện từ đâu? Theo GS.TS Trần Văn Hâu (nguyên giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ), Cadimi vốn tồn tại tự nhiên dưới dạng tạp chất trong nhiều loại khoáng chất, đặc biệt là quặng phosphat – nguyên liệu dùng sản xuất phân lân. Ngoài yếu tố tự nhiên, hoạt động công nghiệp, chất thải hoặc tác động môi trường cũng có thể làm gia tăng nguy cơ tích lũy Cadimi.

Trong điều kiện sản xuất nông nghiệp tại vùng chuyên canh sầu riêng không nằm gần các khu công nghiệp hoặc khai khoáng lớn, các chuyên gia cho rằng cần quan tâm nhiều hơn đến yếu tố đầu vào trong sản xuất.

Hai nhóm được nhắc đến nhiều nhất là phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Trong đó, phân lân là vật tư được sử dụng với tần suất lớn và kéo dài nhiều năm. Theo GS Trần Văn Hâu, với cây sầu riêng khoảng 6 – 7 năm tuổi, thực tế sản xuất ghi nhận nhiều trường hợp sử dụng lượng phân lân khá cao trong giai đoạn xử lý ra hoa. Nếu sử dụng trong thời gian dài, lượng tạp chất đi kèm (nếu có) sẽ trở thành yếu tố cần theo dõi.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý đây là giả thiết chuyên môn dựa trên thực tiễn sản xuất và chưa thể quy kết mọi trường hợp có phát hiện Cadimi đều xuất phát từ phân bón.

Theo các chuyên gia, Cadimi có xu hướng trở nên dễ hòa tan và dễ được cây hấp thu hơn trong điều kiện đất chua. Khi pH giảm thấp, nguy cơ hấp thu có thể tăng lên.

Khảo sát thực địa bước đầu cũng ghi nhận xu hướng những khu vực có pH tiến gần trung tính thường cho kết quả Cadimi thấp hơn nhóm đất chua. Đây là chi tiết khiến nhiều nhà vườn bắt đầu nhìn lại phương thức canh tác lâu nay.

Nhiều nông dân cho rằng hiện họ vẫn chưa thực sự hiểu Cadimi là gì và cần quản lý ra sao. Nếu chỉ kiểm tra trái mà không quản lý từ đất và đầu vào thì khó tạo chuyển biến trên diện rộng.

Từ góc nhìn quản lý ở địa phương có hơn 3.100ha sầu riêng, bà Nguyễn Thị Hồng Thủy, Phó Chủ tịch UBND xã Ngũ Hiệp cho rằng áp lực hiện nay không chỉ nằm ở sản lượng hay giá bán mà còn là khả năng duy trì uy tín vùng trồng đã được xây dựng nhiều năm.

Cadimi chỉ là một chỉ tiêu kỹ thuật. Nhưng phía sau chỉ tiêu ấy là câu chuyện lớn hơn về năng lực thích ứng của ngành hàng. Khi thị trường thay đổi, vùng trồng cũng buộc phải thay đổi.