Con tôm ‘ôm’ gốc lúa, giá trị nhân đôi

Lận đận nghề nuôi tôm

Đứng bên cánh đồng rộng hơn 3ha, ông Ngô Khắc Tạo, thôn Trường Thành (xã Trường Văn, Thanh Hóa) nhẹ nhàng nâng vó. Những con tôm càng xanh với cặp càng dài màu lam liên tục quẫy mạnh trong làn nước trong veo. Ông Tạo vừa gỡ tôm khỏi vó vừa nói: “Con tôm này khó tính lắm, nhưng nếu hiểu tập tính của nó thì lại rất nhàn. Nó thích ứng tốt với môi trường, ăn chủ yếu thức ăn tự nhiên, ít bệnh, giá bán cao. Nuôi theo cách này môi trường đồng ruộng cũng được cải thiện.”

Ông Ngô Khắc Tạo là một trong những người tiên phong đưa tôm càng xanh về nuôi trên đồng đất Trường Văn. Ở tuổi gần 70, ông đã có gần ba thập kỷ gắn bó với loài thủy sản này. Trước khi trở thành lão nông gắn bó với đồng ruộng, ông từng tốt nghiệp ngành kỹ sư chế tạo máy và có nhiều năm làm việc trong lĩnh vực xây dựng. Thế nhưng khát vọng lập nghiệp trên mảnh đất quê hương đã thôi thúc ông trở về, bắt đầu hành trình tìm hướng đi mới với nghề nuôi tôm.

Cách đây hàng chục năm, ông Tạo thuê lại những khu đồng bỏ hoang, thuê nhân công nạo vét, đắp bờ, cải tạo thành ao nuôi thủy sản. Toàn bộ vốn liếng tích góp sau nhiều năm được ông dồn vào thử nghiệm nuôi tôm thẻ chân trắng. Thế nhưng do thiếu kinh nghiệm, ý tưởng ấy nhanh chóng thất bại. Số vốn ông tích góp trong nhiều năm gần như mất sạch. Nhiều người khuyên ông nên từ bỏ, nhưng người đàn ông ấy để ngoài tai tất cả, kiên trì đi tìm loài thủy sản phù hợp để nuôi trên đồng đất quê nhà.

Năm 1998, ông gặp một kỹ sư trong ngành thủy sản và biết đến tôm càng xanh – loài thủy sản thời điểm ấy chủ yếu được nuôi ở các tỉnh phía Nam. Sau khi tìm hiểu về đặc tính sinh trưởng, điều kiện nguồn nước và khí hậu, ông nhận thấy vùng chiêm trũng Trường Văn có nhiều yếu tố phù hợp với loài tôm này.

Ông cùng với anh bạn kỹ sư lặn lội vào tận miền Nam tìm mua giống tôm càng xanh mang về Thanh Hóa, bắt đầu cuộc thử nghiệm mà khi ấy ít ai nghĩ có thể thành công. Có thời gian ông còn sang Trung Quốc tìm hiểu kỹ thuật nuôi tôm, khảo sát nhu cầu và tìm kiếm thị trường tiêu thụ. Nhận thấy tín hiệu từ thị trường miền Bắc khi ấy chưa tốt, ông đành gác lại giấc mơ tôm càng xanh để quay về với nghề trồng lúa và làm nhiều nghề khác để duy trì cuộc sống gia đình.

Cơ hội thực sự đến với ông Tạo khi Trung tâm Khuyến nông tỉnh Thanh Hóa triển khai mô hình nuôi tôm càng xanh kết hợp trồng lúa theo hướng hữu cơ tại xã Trường Văn, đồng thời hỗ trợ tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm. Nhận thấy mô hình phù hợp với điều kiện đồng đất địa phương, đồng thời cũng là dịp để hiện thực hóa ước mơ còn dang dở sau nhiều năm ấp ủ, ông lập tức đăng ký tham gia ngay từ những ngày đầu.

Tham gia mô hình, ông không chỉ được hỗ trợ giống mà còn được cán bộ khuyến nông hướng dẫn tỉ mỉ các khâu cải tạo ruộng, quản lý nguồn nước đến phòng ngừa dịch bệnh. Những buổi hướng dẫn ngay trên đồng ruộng giúp ông hiểu rõ hơn đặc tính của loài tôm này và từng bước làm chủ kỹ thuật nuôi.

Theo ông Tạo, điều đặc biệt của mô hình nằm ở chỗ con tôm càng xanh không cạnh tranh với cây lúa mà ngược lại, hai đối tượng hỗ trợ nhau cùng phát triển. Lúa tạo bóng mát cho tôm, giữ nước luôn mát. Còn tôm ăn côn trùng, ốc nhỏ, thức ăn dư thừa rồi thải ra nguồn phân hữu cơ cho lúa. Chính sự cộng sinh ấy tạo nên một hệ sinh thái tự nhiên rất ít mô hình sản xuất có được.

Thay đổi cả cách làm nông

Ông Tạo cho biết, muốn tôm sinh trưởng tốt, người trồng lúa phải hạn chế thấp nhất việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, ưu tiên các chế phẩm sinh học và áp dụng quy trình sản xuất theo hướng hữu cơ. Trong trường hợp bắt buộc phải phòng trừ sâu bệnh, chỉ được sử dụng những loại thuốc nằm trong danh mục cho phép. Trước khi phun, nước trong ruộng phải được rút để tôm di chuyển xuống mương trú ẩn; vài ngày sau khi thuốc đã phân hủy mới cấp nước trở lại.

Việc làm tưởng như cầu kỳ ấy lại mang đến nhiều giá trị lâu dài. Khi lượng thuốc hóa học giảm xuống, hệ vi sinh vật dưới ruộng dần phục hồi. Những loài thiên địch xuất hiện nhiều hơn, côn trùng có hại giảm bớt. Chất thải của tôm trở thành nguồn phân hữu cơ tự nhiên giúp đất tơi xốp, giảm hiện tượng chai cứng sau nhiều năm sử dụng phân hóa học. Nhờ đó, người dân tiết kiệm được đáng kể chi phí đầu tư.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, ruộng lúa dần vận hành theo cơ chế cân bằng sinh thái. Hạt gạo vì thế sạch hơn, an toàn hơn và có cơ hội xây dựng thương hiệu gạo chất lượng cao. Trong khi đó, tôm càng xanh lại tận dụng các nguồn thức ăn tự nhiên rất tốt. Ốc nhỏ, côn trùng, rong rêu, sinh vật phù du… đều trở thành thức ăn của tôm. Người nuôi chỉ cần bổ sung thêm thức ăn vào những giai đoạn nhất định nên chi phí thấp hơn nhiều so với nuôi công nghiệp. Đặc biệt, mật độ nuôi thưa giúp môi trường nước ổn định, dịch bệnh rất ít xảy ra.

Sau gần 30 năm gắn bó với nghề nuôi tôm càng xanh, điều khiến ông Tạo yên tâm nhất là loài thủy sản này rất ít bị dịch bệnh. “Từ trước đến nay tôi chưa chứng kiến tôm càng xanh bị dịch bệnh lớn như nhiều loài thủy sản khác. Nó có sức đề kháng khá tốt, chịu rét tốt, chỉ ngại nhất là những ngày nắng nóng kéo dài vào mùa hè. Vì vậy, người nuôi phải luôn giữ mực nước ổn định và tận dụng tán lúa để che mát cho tôm”, ông Tạo nói.

Theo kinh nghiệm của ông, mực nước cần duy trì ổn định, pH dao động từ 7 đến 8,2. Mương bao nên chiếm khoảng 15 – 20% diện tích ruộng để tôm trú ẩn khi nắng nóng hoặc lúc lúa được phun thuốc sinh học và thu hoạch.

Thời điểm thích hợp để thả giống ở miền Bắc khoảng tháng 4 – 5, khi nhiệt độ nước ổn định. Tôm được nuôi với mật độ vừa phải để hạn chế cạnh tranh thức ăn và hiện tượng ăn thịt lẫn nhau trong quá trình lột xác. Đây cũng là lý do người nuôi phải thường xuyên theo dõi môi trường nước, nhất là vào sáng sớm. Nếu thấy tôm nổi đầu do thiếu oxy thì cần cấp nước ngay.

Nếu làm tốt các bước, mô hình mang đến hiệu quả kinh tế rất đáng kể. Hiện tôm càng xanh loại lớn chỉ 3 – 5 con/kg có giá khoảng 500.000 – 600.000 đồng/kg, cỡ nhỏ hơn dao động quanh mức 300.000 – 400.000 đồng/kg. Theo tính toán của ông Tạo, nếu quản lý tốt, chỉ cần tỷ lệ sống khoảng 30% là người nuôi đã có lãi. Nếu thả khoảng một vạn con giống, sau khi trừ chi phí vẫn có thể thu lợi nhuận hơn 100 triệu đồng/vụ. Đây là mức thu nhập mà nhiều diện tích trồng thuần cây lúa khó có thể đạt được.

Điều đáng nói, trên cùng một diện tích, người dân không chỉ thu hoạch tôm mà vẫn có thể thu được lúa. Một vụ lúa, một vụ tôm hoặc xen canh lúa – tôm giúp giá trị sử dụng đất tăng từ 1,5 đến 3 lần so với sản xuất nông nghiệp truyền thống.