[Bài 2] Cần một hội đồng ngành hàng

Dẫn nhập

Trong lịch sử phát triển nông nghiệp, người ta thường bắt đầu bằng cây trồng.

Sau đó phát triển thành ngành hàng.

Rồi xây dựng chuỗi giá trị.

Nhưng ở những quốc gia có ngành nông nghiệp phát triển cao, hành trình không dừng lại ở đó. Khi ngành hàng đủ lớn, đủ phức tạp và có sự tham gia của nhiều chủ thể, nhu cầu xuất hiện một thiết chế điều phối trở nên tất yếu.

Thiết chế đó không nhằm quản lý sản xuất.

Không nhằm cấp phép.

Không nhằm thanh tra.

Mà nhằm kết nối. Điều phối. Kiến tạo.

Đó là lý do nhiều quốc gia hình thành các Hội đồng ngành hàng.

Đối với Sơn La, khi Arabica đã vượt khỏi phạm vi của một cây trồng để trở thành một ngành hàng quy mô lớn, câu hỏi đặt ra là: Ai sẽ là người kết nối nông dân với doanh nghiệp? Ai sẽ là người kết nối khoa học với thị trường? Ai sẽ là người kết nối hiện tại với tương lai? Đó chính là khoảng trống thể chế mà Hội đồng Arabica Sơn La có thể đảm nhận.

I. Từ hiệp hội đến hội đồng

Hiệp hội là gì?

Hiệp hội được hình thành trên cơ sở tự nguyện. Những người có cùng nghề nghiệp hoặc cùng lợi ích liên kết lại với nhau. Mục tiêu chính là:

• Bảo vệ quyền lợi hội viên.
• Hỗ trợ thông tin.
• Xúc tiến thương mại.
• Đào tạo và nâng cao năng lực.

Hiệp hội là tiếng nói của hội viên. Đó là vai trò rất quan trọng. Nhưng hiệp hội không phải là toàn bộ ngành hàng.

Hội đồng là gì?

Nếu hiệp hội bắt đầu từ chữ “Hiệp”, thì hội đồng bắt đầu từ chữ “Đồng”.

Đồng thuận. Đồng hành.

Hội đồng không đại diện cho một nhóm lợi ích.

Hội đồng là nơi nhiều nhóm lợi ích khác nhau cùng ngồi lại.

Trong ngành hàng Arabica có:

• Nông dân.
• Doanh nghiệp.
• Thương lái.
• Nhà khoa học.
• Ngân hàng.
• Chính quyền.
• Du lịch.

Mỗi bên có mục tiêu riêng. Nhưng tất cả đều phụ thuộc vào sự phát triển chung của ngành hàng. Hội đồng chính là nơi tạo ra đồng thuận chiến lược.

II. Kinh nghiệm thế giới

Colombia

Nhiều chuyên gia xem Colombia là hình mẫu thành công nhất.

Điều đặc biệt của Colombia không chỉ nằm ở chất lượng cà phê.

Điều đặc biệt nằm ở năng lực tổ chức người trồng cà phê.

Hàng trăm nghìn hộ nông dân được kết nối thông qua một hệ thống tổ chức thống nhất. Nhờ đó:

• Chất lượng được kiểm soát.
• Thương hiệu quốc gia được bảo vệ.
• Giá trị gia tăng được phân phối tốt hơn.

Điều đáng học nhất không phải kỹ thuật trồng cà phê, mà là kỹ thuật tổ chức ngành hàng.

Brazil

Brazil là nước sản xuất cà phê lớn nhất thế giới. Thành công của Brazil đến từ:

• Hệ thống nghiên cứu mạnh.
• Liên kết công tư hiệu quả.
• Dữ liệu ngành hàng đầy đủ.

Bài học lớn là: Muốn phát triển ngành hàng phải có tri thức dẫn đường.

Kenya

Kenya nổi tiếng với các phiên đấu giá cà phê minh bạch.

Nhờ đó:

• Người trồng cà phê biết giá thị trường.
• Chất lượng được trả giá đúng.
• Niềm tin được củng cố.

Bài học là: Minh bạch cũng là một nguồn lực phát triển.

Ấn Độ

Coffee Board of India hoạt động như một thiết chế phát triển ngành hàng. Từ nghiên cứu, đào tạo, xúc tiến thương mại đến quảng bá thương hiệu.

Bài học là: Ngành hàng muốn lớn phải có một “nhạc trưởng”.

III. Vì sao Sơn La cần có hội đồng Arbica?

Thứ nhất: ngành hàng đã đủ lớn

Hơn ba mươi nghìn hecta Arabica.

Hàng chục nghìn hộ dân.

Hàng trăm HTX, tổ hợp tác và doanh nghiệp liên quan.

Đây không còn là câu chuyện của riêng một địa phương hay một doanh nghiệp.

Thứ hai: cần tầm nhìn chung

Mỗi doanh nghiệp có chiến lược riêng.

Mỗi HTX có kế hoạch riêng.

Mỗi địa phương có ưu tiên riêng.

Nhưng Arabica Sơn La cần một tầm nhìn chung đến năm 2045.

Không ai có thể xây dựng tầm nhìn ấy một mình.

Thứ ba: cần điều phối nguồn lực

Nguồn lực hiện nay nằm rải rác:

• Nhà nước.
• Doanh nghiệp.
• Tổ chức quốc tế.
• Viện nghiên cứu.
• Trường đại học.

Hội đồng có thể trở thành nơi kết nối các nguồn lực đó.

Thứ tư: cần một tiếng nói chung

Arabica Sơn La muốn bước ra thế giới phải có thương hiệu chung. Một thương hiệu không thể được xây dựng bởi một doanh nghiệp riêng lẻ. Đó phải là tài sản chung của cả hệ sinh thái.

IV. Cấu trúc hội đồng Arabica Sơn La 

Nhóm nông dân

Là trung tâm của hệ sinh thái.

Không có người trồng cà phê thì không có ngành hàng.

Nhóm HTX

Đóng vai trò tổ chức sản xuất.

Kết nối nông dân với thị trường.

Nhóm doanh nghiệp

Dẫn dắt đổi mới sáng tạo.

Mở rộng thị trường.

Gia tăng giá trị.

Nhóm khoa học

Bao gồm:

• Trường Đại học Tây Bắc.
• Các viện nghiên cứu.
• Chuyên gia độc lập.

Vai trò: Tạo ra tri thức mới.

Nhóm tài chính

Ngân hàng.

Quỹ đầu tư.

Các chương trình phát triển.

Nhóm quản lý nhà nước

Đảm bảo môi trường chính sách thuận lợi.

Nhóm du lịch và văn hóa

Đưa Arabica từ sản phẩm trở thành trải nghiệm.

V. Những nhiệm vụ chiến lược

Xây dựng thương hiệu Arabica Sơn La

Không chỉ quảng bá, mà là định vịArabica Sơn La phải được nhận diện như: “Cà phê trên miền đất dốc Việt Nam”.

Phát triển cà phê đặc sản

Từ sản lượng sang chất lượng.

Từ khối lượng sang giá trị.

Xây dựng dữ liệu ngành hàng

Biết rõ:

• Bao nhiêu hộ.
• Bao nhiêu diện tích.
• Bao nhiêu sản lượng.
• Bao nhiêu doanh nghiệp.

Dữ liệu là hạ tầng của tương lai.

Đào tạo thế hệ mới

Người trẻ không chỉ học cách trồng cà phê.

Mà học cách kinh doanh cà phê.

Kể chuyện cà phê.

Sáng tạo từ cà phê.

Thúc đẩy AI và chuyển đổi số

Từ dự báo thời tiết.

Đến truy xuất nguồn gốc.

Đến thương mại điện tử.

VI. Một tầm nhìn đến năm 2045 

Đến năm 2045, Hội đồng Arabica Sơn La không chỉ là một tổ chức, mà trở thành một nền tảng kết nối.

Một không gian đối thoại.

Một trung tâm tri thức.

Một thiết chế kiến tạo.

Khi đó, thành công của Arabica Sơn La không chỉ được đo bằng tấn cà phê xuất khẩu, mà được đo bằng:

• Thu nhập của người dân.
• Số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp.
• Chất lượng môi trường.
• Sức sống của cộng đồng.
• Mức độ hấp dẫn của nông thôn.

Bởi đích đến cuối cùng của ngành hàng không phải là cà phê. Đích đến cuối cùng là con người. Và đích đến cao hơn nữa là một miền quê đáng sống, nơi hạt Arabica trở thành chất kết dính giữa kinh tế, văn hóa, cộng đồng và tương lai.