[Bài 1] Từ bảo vệ thú biển đến tác động thương mại

LTS: Đạo Luật Bảo vệ thú biển của Hoa Kỳ (MMPA) từ mục tiêu ngăn chặn sự suy giảm số lượng loài và quần thể các loài thú biển, đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với thủy sản khai thác và xuất khẩu. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, MMPA đặt ra thách thức mới cho thương mại thủy sản toàn cầu, trong đó có Việt Nam.

Nhằm giúp bạn đọc hiểu rõ bản chất, tác động và lộ trình thích ứng với MMPA, Báo Nông nghiệp và Môi trường thực hiện chuyên đề này, góp phần gợi mở hướng phát triển thủy sản bền vững và có trách nhiệm hơn với đại dương. Đây cũng là cách để nhìn lại mối quan hệ ngày càng chặt chẽ giữa bảo tồn đa dạng sinh học và luật chơi thương mại quốc tế.

MMPA được Quốc hội Hoa Kỳ thông qua năm 1972

Đạo luật bảo vệ thú biển của Hoa Kỳ (gọi tắt là MMPA) được Quốc hội Hoa Kỳ thông qua năm 1972, nhằm bảo vệ các loài động vật có vú sống ở môi trường biển (thú biển) khỏi nguy cơ bị suy giảm hoặc tuyệt chủng do hoạt động đánh bắt của con người.

MMPA quy định tất cả quốc gia xuất khẩu thủy sản vào thị trường Hoa Kỳ phải triển khai các biện pháp bảo vệ thú biển tương đương với biện pháp của Hoa Kỳ nhằm giảm thiểu tình trạng đánh bắt ngẫu nhiên trong khai thác thủy sản.

Theo đó, các quốc gia khai thác và xuất khẩu thủy sản phải chứng minh rằng nghề cá của mình duy trì hệ thống giám sát, báo cáo và biện pháp bảo vệ thú biển ở mức tương đương như quy định của Hoa Kỳ.

Nếu nghề cá không đáp ứng được yêu cầu này thì sản phẩm thủy sản khai thác từ nghề cá đó sẽ bị cấm nhập khẩu. Hoa Kỳ đưa ra thời kỳ chuyển tiếp 5 năm (2017-2022), sau đó tiếp tục gia hạn đến năm 2025 cho các nước xây dựng và thực hiện chương trình quản lý tương đương.

Khoảng thời gian chuyển tiếp này vừa là cơ hội chuẩn bị, vừa là “đồng hồ đếm ngược” cho các quốc gia xuất khẩu nếu không đáp ứng được yêu cầu tương đương.

Những quy định của MMPA

MMPA được ban hành nhằm bảo vệ các loài thú biển (bao gồm các loài cá voi, cá heo, dugong, hải cẩu…), đảm bảo các hoạt động khai thác thủy sản không gây tổn hại đến các loài này.

Các quy định chính để đáp ứng được yêu cầu tương đương như: Cấm khai thác có chủ ý và khai thác không chủ ý các loài thú biển; phải báo cáo trường hợp khai thác không chủ ý các loài thú biển trong quá trình khai thác thủy sản; có đánh giá nguồn lợi thường niên đối với thú biển; có phân loại theo nhóm các nghề khai thác thủy sản dựa trên mức độ ảnh hưởng đến thú biển; có kế hoạch giảm thiểu khai thác không chủ ý các loài thú biển; có quy định về triển khai chương trình giám sát khai thác đối với các nghề cá thuộc nhóm tác động lớn đến thú biển; phải tuân thủ các thỏa thuận, hiệp định nghề cá và triển khai các biện pháp nhằm bảo vệ các loài thú biển.

MMPA yêu cầu các quốc gia xuất khẩu thủy sản vào thị trường Hoa Kỳ phải triển khai các biện pháp bảo vệ thú biển tương đương với biện pháp của Hoa Kỳ nhằm giảm thiểu tình trạng đánh bắt ngẫu nhiên trong khai thác thủy sản.

Với các quốc gia xuất khẩu như Việt Nam, MMPA không chỉ đặt ra thách thức về kỹ thuật, mà còn là phép thử về năng lực quản lý nghề cá, mức độ minh bạch và trách nhiệm đối với đại dương.

Hoa Kỳ sẽ thực hiện đánh giá định kỳ trên cơ sở báo cáo của các quốc gia. Do đó, việc thực hiện các quy định về bảo vệ thú biển không chỉ phục vụ báo cáo tương đương một lần mà cần duy trì và tiếp tục hoàn thiện để hướng đến quản lý bền vững đáp ứng các yêu cầu tương đương trong các lần đánh giá tiếp theo.

Để thu thập thông tin làm cơ sở đánh giá tương đương, Cơ quan quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) đã yêu cầu nộp báo cáo thông qua bộ câu hỏi gồm 5 phần: Câu hỏi thông tin về nghề cá; cập nhật thông tin về nghề cá trong đó yêu cầu cung cấp danh sách các nghề cá có xuất khẩu sang Hoa Kỳ và cập nhật thông tin khai thác không chủ ý thú biển trong các nghề đó kèm theo các biện pháp giám sát thực hiện; cập nhật thông tin về quẩn thể thú biển và giới hạn khai thác không chủ ý các loài thú biển; câu hỏi về bảo tồn và quản lý thú biển; câu hỏi chung về quản lý nghề cá.

Từ một đạo luật ra đời với mục tiêu bảo vệ các loài thú biển, MMPA đã và đang dần định hình lại cách thức tiếp cận thị trường đối với thủy sản khai thác trên phạm vi toàn cầu. Những yêu cầu ngày càng chi tiết và chặt chẽ của MMPA cho thấy, bảo vệ thú biển không còn là lựa chọn mang tính khuyến nghị, mà đã trở thành một chuẩn mực bắt buộc trong thương mại thủy sản quốc tế.

Vấn đề đặt ra là: MMPA sẽ tác động cụ thể ra sao đến thủy sản Việt Nam và ngành đang đứng trước những yêu cầu nào trong quá trình thích ứng?