Giữ nông dân ở lại với cây lúa bằng cánh đồng lớn

Khi chi phí là ưu tiên phải kiểm soát

Ở nhiều xã ngoại thành Hải Phòng, người trẻ hầu như không còn làm ruộng. Họ làm khu công nghiệp hoặc dịch vụ. Người còn lại phần lớn lớn tuổi. Những hộ tích tụ ruộng đất buộc phải thuê nhân công với giá phổ biến 350.000 – 400.000 đồng/ngày.

“Nếu làm lúa mà đi thuê toàn bộ lao động thì gần như chắc chắn lỗ”, bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng nhận xét. Theo bà, gieo sạ thủ công khiến người trồng lúa tốn nhiều công nhất bởi sau gieo phải tỉa dặm, phát sinh thêm nhiều ngày công. Khi cộng cả chi phí làm đất, phun thuốc, thu hoạch, nông dân gần như không có lãi.

Trước thực tế đó, Hải Phòng đang chuyển hướng trong canh tác lúa, không còn khuyến khích gieo tay. Hộ sản xuất được hướng dẫn dùng máy cấy hoặc gieo sạ bằng máy.

Khi nghe tin Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI) đưa chiếc máy sạ hàng kết hợp vùi phân ra phía Bắc, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng đã kết nối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai ngay mô hình thí điểm tại HTX Hữu Chung, xã Tân An. Không khác mấy những chiếc máy cày thông thường, nhưng “món quà” từ IRRI có thể xử lý 3 khâu cùng lúc: gieo hạt, bón lót và kiểm soát mật độ. Nhờ đó, người dân bỏ hẳn được công tỉa dặm và rải phân.

Là bước đi đầu tiên trong kế hoạch triển khai Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 – 2035, tầm nhìn đến 2050”, Hải Phòng tin lợi ích lớn nhất không nằm ở công nghệ mà ở chi phí lao động – thứ níu người dân ở lại với đồng ruộng.

“Chỉ riêng bỏ công gieo, công dặm và công bón lót đã giảm rất nhiều tiền công”, bà Kiểm phân tích và cho biết đồng ruộng Hải Phòng khá bằng phẳng nên có thể kiểm soát nước đầu vụ, vấn đề cơ giới hóa chủ yếu nằm ở quy mô.

Tập quán của nông dân phía Bắc khi sản xuất lúa là tự sản tự tiêu. Phần lớn ruộng vẫn nhỏ lẻ, mỗi hộ từ vài sào đến một mẫu, máy móc khó vận hành đồng bộ. Chưa kể phần diện tích bỏ hoang còn ngổn ngang ở nhiều nơi.

Hải Phòng đã ban hành nhiều chương trình tổ chức lại sản xuất nông nghiệp với nhiều chính sách hỗ trợ như hỗ trợ mua máy với mức tối đa 300 triệu đồng/máy; hỗ trợ tích tụ đất 5 triệu đồng/ha/năm trong 5 năm; hỗ trợ giống, vật tư nông nghiệp khi sản xuất VietGAP, GlobalGAP, tiêu chuẩn Halal. Mục tiêu không ngoài hình thành cánh đồng lớn.

Nhưng việc tích tụ đất diễn ra chậm. Là người gắn bó với đồng ruộng mấy chục năm, bà Kiểm trải lòng, ở nông thôn, đất vẫn chỉ là chỗ quay về khi mất việc ở phố thị. Vì vậy, nếu chính sách không thể “sờ tận tay, thấy tận mắt”, ruộng đất sẽ mãi manh mún.

Giảm phát thải từ cách tưới và ước mơ dán nhãn sản phẩm

TS Jongsoo Shin, Giám đốc Khu vực Châu Á của IRRI nhấn mạnh những yếu tố cốt lõi làm nên thành công của mô hình canh tác lúa phát thải thấp gồm áp dụng phương pháp tưới ngập – khô xen kẽ (AWD) giúp giảm phát thải khí nhà kính và tiết kiệm chi phí, nước tưới. Cơ giới hóa bằng máy sạ hàng kết hợp vùi phân giúp giảm công lao động và lượng giống sử dụng so với tập quán canh tác truyền thống. 

“Khi các giải pháp này được triển khai đồng bộ, mô hình mang lại lợi ích 3 mặt: Nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng thu nhập cho nông dân và giảm phát thải ra môi trường”, ông nhấn mạnh.

Anh Nguyễn Văn Khiên, thành viên HTX Hữu Chung, chủ cánh đồng 2ha triển khai mô hình nói “hết lo” thuê nhân công mỗi khi gieo cấy.

Năng suất, chất lượng lúa thì phải chờ cuối vụ, nhưng kết quả thực tế đã hiện ra trước ra. Lượng giống gieo giảm, chỉ còn 45kg/ha (tương đương 1,6kg/sào Bắc bộ). Chi phí thuê máy nếu triển khai diện rộng chỉ còn vài chục nghìn đồng/sào. Đó là cơ sở để Tân An nói riêng và Hải Phòng nói chung tham gia một cách chủ động, mạnh mẽ vào đề án sản xuất giảm phát thải ngành trồng trọt, trước mắt là 2 mô hình chính: lúa phát thải thấp và luân canh lúa – hành tỏi – rau màu.

Dù là phương án nào, giải pháp được quan tâm bậc nhất vẫn là quản lý nước. Ruộng không còn giữ ngập liên tục, có giai đoạn để khô sâu khoảng 10cm rồi tưới lại. Phương pháp tưới ngập – khô xen kẽ này vừa tiết kiệm nước, vừa giảm phát thải khí nhà kính.

“Người dân trước đây nghĩ ruộng lúa phải luôn ngập nước, khi để khô có người rất lo”, Phó Giám đốc Lương Thị Kiểm tâm sự về những ngày đầu khi tuyên truyền, phổ biến thực hiện canh tác lúa phát thải thấp. Nhưng sau vài vụ thử nghiệm, cây lúa khỏe hơn, ít sâu bệnh, năng suất giữ nguyên hoặc tăng. Đó là tiền đề để Hải Phòng mở rộng diện tích lúa phát thải thấp lên tới 20.000ha, thậm chí phấn đấu mỗi xã có 1 mô hình lúa giảm phát thải.

Bên cạnh nước tưới, cơ quan chuyên môn còn hướng dẫn người dân thay đổi tập quán canh tác như giảm lượng giống, giảm phân bón, xử lý rơm rạ sau thu hoạch và quản lý dịch hại tổng hợp. Các mô hình tại ĐBSCL thuộc Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, giảm phát thải đã chứng minh hiệu quả. Và điều ấy sẽ đúng với Hải Phòng.

Khó khăn giờ có lẽ là gây dựng niềm tin. Trước đây nông dân nghe “giảm phát thải” nhưng không thấy con số. “Làm rồi mà không biết giảm bao nhiêu thì khó thuyết phục”, bà Kiểm trải lòng. Chưa kể, đầu ra của sản phẩm phát thải thấp hiện chưa có cơ chế ưu đãi, chưa có tem nhãn riêng. Nếu không được hỗ trợ, người dân vẫn bán như gạo thông thường. 

Trong lúc chờ Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành bộ tiêu chuẩn đo lường – thẩm định – báo cáo (MRV), địa phương sẽ chuyển đổi nông nghiệp theo một cách “rất Hải Phòng”, không phải thay giống, hay máy, mà là thay cách tổ chức sản xuất.

Cơ giới hóa giải bài toán lao động. Chứng nhận giảm phát thải giải bài toán giá trị. Tất cả chỉ còn chờ điều kiện tiên quyết – ruộng phải lớn cùng chính sách.

Với 3 điểm triển khai tại Hưng Yên, Ninh Bình và Hải Phòng, những mô hình canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp đã được đưa vào “thử lửa” trên khắp các điều kiện sản xuất khắc nghiệt của Đồng bằng sông Hồng, từ vùng chuyên canh nội đồng đến những cánh đồng ven biển chịu áp lực mặn, gió và biến động khí hậu.

Chuỗi mô hình ở vụ đông xuân 2026 vì thế không dừng lại ở những màn trình diễn kỹ thuật đơn thuần. Đây là cuộc “tổng thử nghiệm” quy mô, tạo lập cơ sở dữ liệu để Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương có đủ căn cứ đánh giá, tinh chỉnh và sẵn sàng nhân rộng các thực hành canh tác lúa giảm phát thải. Từ đó hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi phương thức sản xuất lúa theo hướng bền vững, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm áp lực phát thải trong toàn vùng.