Thức dậy một thương hiệu xứ trà [Bài 2]: Nhen nhóm hồi sinh

Sau nhiều năm tháng rời nghề, anh Nguyễn Đức Trọng (Trưởng Ban quản lý Làng nghề chè xóm 9, xã Đồng Hỷ, Thái Nguyên) vẫn quay lại với cây chè. Không chỉ để tìm một sinh kế, anh muốn giữ lại giá trị của vùng chè từng gắn với bao thế hệ người dân, đặc biệt là giống chè trung du đang ngày càng ít đi. Từ một xưởng sao chè nhỏ, anh bắt đầu hành trình làm chè sạch, nhân giống chè cổ và tìm thêm cách để người dân có thể sống tốt cùng cây chè.

Trở lại với cây chè

Bước ngoặt đến khi đất đai dần ổn định, được giao về cho từng cá nhân. Anh Trọng bán hai đồi chè được 75 triệu đồng rồi dồn số tiền ấy vào dựng lại một xưởng sao chè nhỏ. Sau 7 năm rời nghề, anh quyết định trở về với công việc đã gắn bó từ thuở nhỏ.

Với anh, giá trị của chè không chỉ nằm ở diện tích trồng hay sản lượng thu hái mà còn ở kỹ thuật chế biến và bàn tay người làm nghề. “Giá trị cây chè nằm ở bàn tay nghệ nhân, 500.000 đồng hay 2 triệu đồng/kg là do kỹ thuật chế biến”, anh nói.

Quan niệm ấy khiến anh không muốn dừng lại ở việc trồng chè rồi bán nguyên liệu. Anh tìm cách nâng giá trị sản phẩm bằng kỹ thuật chế biến, đồng thời hướng đến phương thức sản xuất an toàn hơn. Với anh, cây chè vẫn còn nhiều giá trị chưa được khai thác hết, đòi hỏi người làm nghề phải biết cách chăm sóc, chế biến và tìm được hướng đi phù hợp.

Anh Trọng chọn “chè sạch” làm hướng đi mới. Anh bắt đầu cải tạo đất, ủ phân trứng gà và thay đổi cách chăm sóc. Suốt 4 năm kiên trì, anh mới làm ra được cân chè hữu cơ đầu tiên. Đến nay, diện tích chè đạt chứng nhận hữu cơ của anh khoảng 20 ha, có tem mã vạch truy xuất nguồn gốc.

Chuyển đổi phương thức sản xuất đòi hỏi thời gian và công sức, trong khi người trồng chè vẫn phải bảo đảm sinh kế. Nhưng với anh Trọng, làm chè sạch không chỉ là thay đổi cách chăm cây. Đó còn là cách giữ lại giá trị của đất chè, tạo ra sản phẩm có chất lượng và giúp người làm chè có cơ hội bán được sản phẩm với giá cao hơn.

Giữ gốc chè trung du

Điều khiến anh Trọng đau đáu nhất không chỉ là những đồi chè bị bỏ hoang mà còn là giống chè trung du – giống chè từng gắn bó lâu đời với vùng đất Sông Cầu.

Theo anh, chè trung du có bộ rễ cọc cắm sâu, cho nước chè đậm. Trong khi đó, nhiều diện tích đang được thay thế bằng giống mới có rễ chùm, năng suất cao. Việc chuyển đổi giống có thể đáp ứng yêu cầu sản xuất trước mắt nhưng cũng đặt ra nỗi lo mai một những gốc chè cổ truyền.

Anh cho rằng chè trung du có thể được sử dụng để chế biến nhiều dòng sản phẩm, từ hồng trà đến matcha và bột trà xanh chất lượng cao. Ngay cả những lá bánh tẻ vốn thường bị bỏ qua trong cách làm chè xanh thông thường cũng có thể được tận dụng nếu lựa chọn phương pháp chế biến phù hợp.

Ở Sông Cầu hiện vẫn còn hàng trăm hecta chè trung du bị bỏ hoang. Với anh Trọng, đây vừa là điều đáng tiếc, vừa là cơ hội để phục hồi giống chè cũ. Những gốc chè còn lại là nguồn giống quý nhưng muốn nhân rộng cần có thời gian, công sức và nguồn lực.

Một mình với xưởng sao chè nhỏ, anh đang chắt chiu nhân giống, giữ lại từng gốc chè trung du. Mục tiêu anh đặt ra trong 5 năm tới là nhân rộng thêm 20 – 30 ha chè an toàn, đồng thời tập trung bảo tồn 20 ha chè trung du cổ. “Định hướng của tôi là phục hồi giống chè trung du gieo bằng hạt cổ truyền, hướng dẫn bà con làm chè hữu cơ”, anh nói.

Với anh, giữ giống chè không thể tách rời việc bảo vệ môi trường sinh thái trên những đồi chè. “Phải giữ rừng thì mới làm được chè hữu cơ. Rừng điều tiết môi sinh, lượng mưa, độ ẩm và duy trì thiên địch”, anh giải thích.

Bởi vậy, kế hoạch mở rộng diện tích chè của anh không đơn thuần là phủ xanh những khoảng đất trống. Anh muốn giữ lại các mảng rừng trồng xen kẽ trên đồi, tạo môi trường để cây chè phát triển và giảm sự phụ thuộc vào phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Trong cách làm của anh, cây chè, đất đai và hệ sinh thái phải được nhìn nhận trong mối quan hệ hữu cơ với nhau.

Tìm đời sống mới cho “vàng xanh” Sông Cầu

Bên cạnh việc làm chè sạch và bảo tồn giống chè trung du, anh Trọng còn tìm một hướng đi khác: đưa khách đến với đồi chè để họ trực tiếp trải nghiệm công việc của người làm chè.

Anh trồng xen hoa đào, hoa tường vi giữa các luống chè, vừa góp phần tạo hệ sinh thái, vừa làm đẹp cảnh quan đồi chè vốn chỉ có một màu xanh. Những hàng hoa men theo con đường lên đồi, đan xen giữa các luống chè tạo nên những điểm nhấn sắc màu giữa vùng chè.

Anh dựng ngôi nhà sàn bằng số vốn tích cóp suốt 12 năm, thiết kế các tour trải nghiệm để khách có thể ăn ở, cùng người dân hái chè và làm chè. Với anh, du lịch cộng đồng không tách rời khỏi sản xuất mà là cách giúp du khách hiểu hơn về cây chè, nghề chè và cuộc sống của những người gắn bó với vùng đất này.

Nếu chỉ trông vào việc bán chè nguyên liệu, người trồng chè có thể gặp nhiều khó khăn khi giá cả biến động. Việc kết hợp trải nghiệm với sản xuất mở ra hướng tạo thêm giá trị từ chính cảnh quan đồi chè và tri thức nghề đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, để hướng đi ấy phát huy hiệu quả, vẫn cần thời gian và sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Hành trình của anh Trọng chưa thể thay đổi diện mạo cả vùng chè Sông Cầu. Nhưng từ xưởng sao chè nhỏ, những gốc chè trung du được giữ lại và ý tưởng đưa du khách đến với đồi chè là hướng đi mới đang dần hình thành.

Sông Cầu từng có những năm tháng chè theo những chuyến tàu xuất khẩu đi nhiều thị trường, nông trường tạo việc làm cho hàng nghìn lao động. Hôm nay, hành trình trở lại của vùng chè không còn dựa vào những dây chuyền quy mô lớn như trước mà bắt đầu từ những người đang tìm cách nâng giá trị sản phẩm, giữ giống chè cổ và tìm thêm sinh kế cho người dân.

Ngọn lửa hồi sinh ấy vẫn còn nhỏ. Nhưng với những người chưa buông cây chè, giữ lại được một gốc chè trung du, làm ra một mẻ chè sạch hay đưa thêm người đến với đồi chè cũng là cách để “vàng xanh” Sông Cầu từng bước tìm lại chỗ đứng trên bản đồ chè xứ Thái.