Gian nan phối giống trâu Murrah và trâu Việt

25 năm gắn bó với đàn trâu, TS Tạ Văn Cần, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển chăn nuôi miền núi (Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam) cùng các cộng sự đã nghiên cứu khai thác nguồn gen trâu Murrah, sản xuất tinh đông lạnh và ứng dụng thụ tinh nhân tạo để cải thiện tầm vóc, sức sản xuất của đàn trâu Việt Nam.

Vượt rào cản lai tạo

Nhiều lần đi các tỉnh miền núi, TS Tạ Văn Cần nhận thấy con trâu giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với đời sống của người dân. Ở nhiều địa phương, trâu không chỉ là vật nuôi mà còn là tài sản có giá trị của mỗi gia đình.

Tại các tỉnh trung du, miền núi, chăn nuôi trâu vẫn giữ vị trí quan trọng. Từ thực tế đó, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển chăn nuôi miền núi xác định con trâu là đối tượng nghiên cứu chủ yếu, hướng tới mục tiêu tạo ra giống trâu có giá trị hơn.

Một trong những hướng nghiên cứu được Trung tâm thực hiện là sử dụng nguồn gen của trâu Murrah để lai tạo với trâu nội theo hướng sản xuất thịt.

Theo TS Tạ Văn Cần, trâu Murrah ban đầu được đưa vào Việt Nam với mục tiêu phát triển dòng trâu sữa. Tuy nhiên từ nhu cầu thực tế, hướng nghiên cứu sau đó được chuyển từ sản xuất sữa sang sản xuất thịt. Trâu Murrah có tầm vóc lớn, tỷ lệ thịt xẻ cao, phù hợp với mục tiêu cải thiện khả năng sản xuất thịt của đàn trâu. Song việc đưa nguồn gen Murrah vào đàn trâu nội không phải là câu chuyện đơn giản.

Khó khăn đầu tiên là sự khác biệt về đặc điểm sinh học giữa hai giống trâu. Trâu Murrah thuộc nhóm trâu sông (River buffalo), có 25 cặp nhiễm sắc thể, tổng số là 50 nhiễm sắc thể. Trong khi trâu Việt Nam thuộc nhóm trâu đầm lầy (Swamp buffalo) chỉ có 24 cặp nhiễm sắc thể, tổng số là 48 nhiễm sắc thể. Việc phối giống trực tiếp giữa trâu đực Murrah và trâu cái nội gặp nhiều khó khăn. 

Bởi vì trâu đực Murrah trưởng thành không nhảy phối giống trực tiếp với trâu cái Việt Nam, ngược lại trâu đực Việt Nam trưởng thành không nhảy phối giống trực tiếp với trâu cái Murrah (trừ trường hợp được ghép đàn nghé đực của 2 giống này từ nhỏ, lúc 4 – 6 tháng tuổi).

Chính vì vậy, thay vì phụ thuộc vào khả năng phối giống trực tiếp, các nhà khoa học khai thác tinh từ những con trâu đực Murrah có chất lượng, sau đó pha chế, bảo quản và sử dụng nguồn tinh này để thụ tinh nhân tạo cho trâu cái nội. Qua đó, nguồn gen có giá trị của trâu Murrah được đưa vào đàn trâu Việt Nam theo phương thức chủ động hơn.

Tuy nhiên, để một liều tinh phát huy hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào chất lượng tinh mà còn đòi hỏi kỹ thuật phối giống chính xác.

Theo TS Tạ Văn Cần, trâu có đặc điểm động dục khá đặc biệt. Thời gian động dục ngắn, biểu hiện “thầm lặng”, không rõ ràng như ở một số loài gia súc khác nên người thực hiện phải theo dõi rất kỹ. Từ hành động ăn uống, đi lại, tiểu tiện đến cách trâu tiếp xúc với những con khác đều có thể là những dấu hiệu cần quan sát tỉ mỉ.

Khi phát hiện trâu động dục, việc xác định thời điểm phối giống tiếp tục là khâu quan trọng. Từ kinh nghiệm thực tế, TS Cần thường áp dụng phương pháp phối kép. Sau khi xác định thời điểm thích hợp sẽ phối một liều, sau đó khoảng 6 giờ phối thêm một liều nữa. Cách làm này nhằm tăng khả năng để tinh trùng gặp trứng vào thời điểm thích hợp, qua đó nâng cao tỷ lệ thụ thai.

Để có được nguồn tinh phục vụ quá trình này, việc khai thác tinh từ trâu đực Murrah cũng là công việc không đơn giản. Những con trâu đực có tầm vóc lớn, sức khỏe mạnh, vì vậy người thực hiện phải trực tiếp kiểm soát chúng trong quá trình đưa lên giá khai thác.

TS Tạ Văn Cần vẫn nhớ một lần ông dắt trâu đực Murrah lên giá khai thác tinh. Con trâu khỏe đến mức kéo ông đi một mạch từ dưới chuồng lên tận giá khai thác khiến ông bị ngã, xây xát một khoảng ở đầu gối và phải nghỉ làm nhiều ngày.

Cải thiện tầm vóc đàn trâu nội

Quá trình nghiên cứu không dừng lại ở việc khai thác tinh mà còn hướng đến việc bảo quản, sử dụng nguồn tinh một cách hiệu quả trong thụ tinh nhân tạo.

TS Tạ Văn Cần cho biết, thời gian đầu, khi sản xuất tinh đông lạnh dạng tinh đông viên, làm thủ công đông lạnh trên hơi nitơ lỏng, sử dụng phối giống nhân tạo cho tỷ lệ phối có chửa chỉ đạt trên dưới 30%. Sau đó, đơn vị tiếp tục nghiên cứu sản xuất tinh trâu dạng cọng rạ.

Đến năm 2009, việc nghiên cứu sản xuất tinh trâu đông lạnh dạng cọng rạ được triển khai, tạo điều kiện để sử dụng tinh đông lạnh thuận lợi hơn trong công tác phối giống. Điều này giúp giảm giá thành phối giống, đồng thời nâng tỷ lệ phối giống.

Qua gần 10 năm nghiên cứu và sản xuất tinh đông lạnh dạng cọng rạ, đơn vị tổ chức thụ tinh nhân tạo bằng tinh trâu dạng cọng rạ để lai tạo trâu Việt Nam được công nhận là tiến bộ kỹ thuật vào năm 2019. Tỷ lệ phối giống có chửa từ 33,3% đã tăng lên trên 50%.

Từ nguồn tinh trâu đực Murrah, thông qua kỹ thuật thụ tinh nhân tạo, những con trâu lai được tạo ra có tầm vóc và sức làm việc cao hơn khoảng 20 – 30% so với trâu nội.

Những hộ chăn nuôi tham gia đề tài nghiên cứu cho biết, nghé con sinh ra bằng phương pháp thụ tinh nhân tạo có sức ăn tốt, dễ nuôi, nhanh lớn và có ngoại hình cao ráo, cân đối (chân to, móng đẹp, mông và vai nở).

Đáng chú ý, thời gian nuôi đến lúc xuất bán cũng được rút ngắn. Khoảng 6 tháng đã có thể bán với giá hơn 20 triệu đồng, trong khi trâu phối trực tiếp phải nuôi khoảng 8 – 9 tháng mới có thể bán được.

Cùng với cải thiện tầm vóc, việc sử dụng tinh trâu Murrah để thụ tinh nhân tạo còn giúp người chăn nuôi chủ động hơn trong sản xuất. Người nuôi không phải phụ thuộc vào việc tìm trâu đực để phối giống, đồng thời có thể chủ động hơn trong việc tính toán thời gian sinh sản và thời gian nuôi…

Từ một giống trâu từng được đưa vào Việt Nam với định hướng phát triển trâu sữa, nguồn gen Murrah đã được các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu, khai thác theo hướng phù hợp hơn với nhu cầu sản xuất thực tế.

Đó là quá trình đòi hỏi sự kiên trì, từ nghiên cứu lai tạo, khai thác tinh, bảo quản tinh đến xác định thời điểm phối giống. Mỗi khâu đều có những yêu cầu kỹ thuật riêng, đặc biệt là việc phát hiện thời điểm động dục và lựa chọn thời điểm phối giống phù hợp.

Với TS Tạ Văn Cần, thành quả lớn nhất không chỉ là những con trâu lai có tầm vóc lớn hơn mà còn là việc từng bước hoàn thiện được hướng nghiên cứu thụ tinh nhân tạo và lai tạo đàn trâu Việt Nam.