Công nghệ tạo nên lợi thế

LTS: Từ cú sốc dịch bệnh khiến sản lượng sụt giảm nghiêm trọng, Ecuador đã vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu tôm hàng đầu thế giới. Thành công này không chỉ đến từ lợi thế tự nhiên, mà còn là kết quả của quá trình đổi mới về con giống, công nghệ, quản trị và tổ chức sản xuất. Loạt bài “Giải mã kỳ tích tôm Ecuador” phân tích những yếu tố tạo nên sức cạnh tranh của ngành tôm nước này; đồng thời nhìn lại lợi thế và lựa chọn của tôm Việt Nam trong cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt trên thị trường toàn cầu.

Lĩnh vực phát triển những công nghệ tiên tiến bậc nhất

Sản xuất tôm tại Ecuador có thể xem là một hình mẫu của sản xuất tinh gọn. Những ao nuôi hình chữ nhật khổng lồ nối tiếp nhau trên vùng châu thổ Guayas – trung tâm của vành đai nuôi trồng thủy sản, với hàng tỷ con tôm ẩn dưới làn nước lợ.

Ấu trùng được ương trong các trại giống kiểu nhà kính, sau đó đưa ra ao ngoài trời để nuôi lớn, thu hoạch và vận chuyển bằng xe tải tới các nhà máy chế biến, cấp đông. Mọi khâu kém hiệu quả trong quy trình liên tục được rà soát và loại bỏ.

Những container chứa đầy các khối tôm HOSO (tôm nguyên con, còn đầu, còn vỏ) vượt đại dương tới các thị trường tiêu thụ, phần lớn theo hướng từ Đông sang Tây qua Thái Bình Dương.

Quy mô chuỗi sản xuất lớn đã tạo nền tảng để lượng tôm xuất khẩu của Ecuador tăng gấp 4 lần trong 1 thập kỷ. Năm 2020, Ecuador vượt Ấn Độ trở thành nước xuất khẩu tôm lớn nhất thế giới. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm của quốc gia này đạt hơn 8 tỷ USD tôm, cao hơn tổng kim ngạch của Ấn Độ, Việt Nam và Indonesia cộng lại.

Từ một quốc gia vốn phụ thuộc vào dầu mỏ, Ecuador đang trở thành một nền kinh tế mà thủy sản giữ vai trò ngày càng quan trọng. Ngành tôm tạo việc làm cho khoảng 1,6% dân số và đóng góp 6% GDP, tỷ trọng thậm chí lớn hơn đóng góp của ngành sản xuất ô tô đối với nền kinh tế Đức.

Đây cũng là lĩnh vực phát triển những công nghệ tiên tiến bậc nhất của Ecuador. Xe tải vận chuyển tôm được hộ tống bởi lực lượng bảo vệ có vũ trang. Với nhiều cộng đồng ven biển, một công việc tại nhà máy chế biến tôm có thể trở thành con đường để gia nhập tầng lớp trung lưu.

Từ nuôi nhỏ lẻ, vươn lên nhờ công nghệ

Ngành tôm Ecuador không phải lúc nào cũng phát triển thuận lợi như hiện nay. Ecuador bắt đầu nuôi tôm vào những năm 1960, đây chủ yếu là ngành sản xuất quy mô hộ gia đình. Người nuôi khi đó thu gom tôm giống tự nhiên từ các khu rừng ngập mặn gần đó và ít chú trọng đến chọn giống. Lợi nhuận đủ hấp dẫn để thúc đẩy ngành mở rộng nhanh chóng, nhưng cái giá về môi trường cũng rất lớn. Đến năm 2000, nạn phá rừng đã khiến diện tích rừng ngập mặn của Ecuador giảm một nửa.

Sau đó, dịch bệnh đốm trắng bùng phát trên phạm vi toàn cầu, khiến nhiều người nuôi phá sản. Có tới 95% tôm trong những ao nhiễm bệnh bị chết, khiến sản lượng của Ecuador giảm 70% chỉ trong hai năm.

Các đối thủ châu Á của Ecuador thường ứng phó với dịch bệnh bằng cách thâm canh hóa sản xuất nhưng Ecuador lựa chọn hướng đi ngược lại. Thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn dịch bệnh, các nhà sản xuất tìm cách thích nghi với mầm bệnh. Mật độ thả nuôi được duy trì thấp, chỉ khoảng 1/10 so với châu Á. Tôm giống được chọn từ những cá thể sống sót sau dịch đốm trắng và đã hình thành khả năng kháng bệnh. Việc sử dụng kháng sinh dần được loại bỏ.

Đồng thời Ecuador đẩy mạnh ứng dụng công nghệ. Từ những năm 2010, nhiều làn sóng đổi mới đã đưa các trang trại tôm của nước này tiến lên nhóm tiên phong về công nghệ. Trong khi tại nhiều vùng nuôi tôm ở châu Á, người nuôi vẫn chèo thuyền ra ao 2 lần mỗi ngày để rải thức ăn, các trang trại Ecuador đã sử dụng máy cho ăn tự động, có thể cấp thức ăn khoảng 3 phút/lần.

Micro dưới nước ghi lại âm thanh “lách tách” khi tôm ăn để xác định thời điểm chúng đã no. Dựa trên tốc độ tiêu thụ thức ăn, thành phần khẩu phần cho chu kỳ tiếp theo có thể được điều chỉnh phù hợp, Andrés Rivadulla thuộc hãng sản xuất thức ăn BioMar cho biết.

Các thiết bị sục khí cung cấp ôxy cho ao nuôi, trong khi hệ thống lọc cơ học giúp giảm ô nhiễm nguồn nước.

Sự kết hợp giữa tôm khỏe hơn và công nghệ tốt hơn giúp tôm Ecuador đạt tỷ lệ sống cao, dù năng suất trên đơn vị diện tích vẫn thấp hơn một số nước như Thái Lan và Indonesia. Theo ông Gorjan Nikolik, chuyên gia của Rabobank, khoảng 95% tôm nuôi tại Ecuador sống đến thời điểm thu hoạch, trong khi tỷ lệ này tại châu Á chỉ khoảng 80%.

Tỷ lệ sống cao và ít dịch bệnh giúp người nuôi giảm chi phí và duy trì sản lượng ổn định. Việc Ecuador chủ yếu nuôi loài tôm bản địa mang lại lợi thế trong kiểm soát dịch bệnh.

Grupo Almar – doanh nghiệp gia đình của Ecuador, hoạt động ở đẳng cấp thế giới trong các lĩnh vực sản xuất, chế biến và xuất khẩu tôm thẻ chân trắng, có thể thực hiện 6 chu kỳ nuôi mỗi năm, mỗi chu kỳ khoảng 50 ngày, tốc độ gần gấp đôi các đối thủ tại Ấn Độ và Việt Nam.

Tìm thêm thị trường

Trên thực tế, vấn đề lớn nhất của ngành tôm Ecuador hiện nay lại là sản xuất quá nhiều. Kể từ khi phục hồi sau dịch đốm trắng, người nuôi Ecuador đã tăng sản lượng trung bình khoảng 15%/năm. Nguồn cung tăng mạnh khiến thị trường chịu áp lực và giá tôm giảm xuống mức thấp kỷ lục.

Tháng 5/2026, giá tôm tại ao ở Ecuador chỉ khoảng 2,4 USD/kg, so với 2,99 USD/kg tại Ấn Độ và 5,32 USD/kg tại Trung Quốc.

Một số thị trường cũng đặt ra những rào cản đối với tôm Ecuador. Trung Quốc thỉnh thoảng hạn chế nhập khẩu với lý do liên quan đến kiểm dịch. Brazil duy trì mức thuế nhập khẩu rất cao, trong khi Mexico phản ánh tình trạng buôn lậu.

Biến đổi khí hậu cũng tạo ra một nghịch lý, làm tình trạng dư cung trầm trọng hơn. Hiện tượng El Niño làm nhiệt độ vùng bờ Thái Bình Dương tăng lên, gây bất lợi cho cây trồng nhưng lại thuận lợi cho tôm, loài phát triển tốt trong môi trường nước ấm. Do đó, ưu tiên của ngành tôm Ecuador hiện nay là kích thích nhu cầu, thay vì đơn thuần tiếp tục tăng sản lượng.

Ecuador đang dần chuyển từ tăng sản lượng sang mở rộng thị trường và kích thích nhu cầu tiêu dùng. Khu vực Balkan và vùng Vịnh được xem là những thị trường tiềm năng đối với tôm HOSO. Các doanh nghiệp cũng bắt đầu phát triển những sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn dành cho người tiêu dùng Mỹ, như tôm bóc vỏ và tôm tẩm bột.

Các chuỗi thức ăn nhanh quảng bá burger tôm, hoạt động tiếp thị nhấn mạnh yếu tố dinh dưỡng và sự đa dạng của những món ăn từ tôm như ceviche, tempura và risotto. Những cách tiếp cận này giúp tôm xuất hiện thường xuyên hơn trong các lựa chọn ẩm thực, qua đó mở rộng nhu cầu tiêu dùng.

Tuy nhiên, với ngành tôm Ecuador, tăng nhu cầu tiêu thụ vẫn chưa đủ. Những “ông vua tôm” của nước này vẫn muốn thị trường tiếp tục mở rộng.

Những biến động địa chính trị cũng mang lại lợi thế cho ngành tôm Ecuador

Ecuador hiện là nhà cung cấp tôm lớn nhất cho EU và Trung Quốc. Tuy nhiên, trong thời gian dài, nước này gặp khó khăn khi mở rộng thị phần tại Bắc Mỹ, nơi tôm Ấn Độ chiếm ưu thế.

Sau đó, chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump làm thay đổi cục diện. Với lý do Ấn Độ tiếp tục mua dầu của Nga, năm 2025 Mỹ áp mức thuế 50% đối với hàng hóa của nước này. Khi tổng mức thuế đối với tôm Ấn Độ lên tới gần 60%, so với khoảng 10% đối với tôm Ecuador, các nhà nhập khẩu Mỹ đã chuyển mạnh sang nguồn cung từ Ecuador.

Hiện, người Mỹ tiêu thụ tôm Ecuador nhiều hơn tôm từ bất kỳ quốc gia nào khác. Ecuador vẫn duy trì vị trí dẫn đầu ngay cả sau khi mức thuế đối với hàng hóa Ấn Độ được nới lỏng vào đầu năm 2026.