[Bài 1] Tiêu điều ‘thủ phủ’ cây có múi Cao Phong

Vựa cam, bưởi xanh mướt chuối, ngô…

Từ trung tâm Cao Phong (Phú Thọ) theo những con đường liên xã để vào vùng chuyên canh cây có múi nức tiếng một thời Nam Phong, Tây Phong, Dũng Phong, Bắc Phong, Thu Phong, Bình Thanh của tỉnh Hoà Bình (cũ)…, hai bên đường ngợp một màu xanh. Nhưng màu xanh ấy lại không phải của những vườn cam, bưởi trĩu quả chục năm về trước mà lại là những vườn ngô sinh khối, chuối, lạc, mía, sắn… – những loại cây ngắn ngày.

Tình trạng nông dân phá bỏ cam, bưởi chuyển sang cây trồng khác đã rậm rịch từ vài năm trước, vườn nọ lan sang vườn kia.

Trên khu vườn rộng 2.000m2 đặc sánh màu đất đồi đỏ sẫm, vợ chồng ông Bùi Văn Cứu (sinh năm 1968, thôn Quáng Ngoài, xã Cao Phong) đang cặm cụi nhổ lạc. Vườn lạc lên tốt um, cao ngang người nhưng chỉ lác đác vài củ lạc lép. “Mất mùa. Trồng cam thì mất giá, cây yếu, thoái hóa, trồng lạc lại không có củ nên phải nhổ về cho trâu, bò ăn. Làm nông dân, cứ loay hoay, luẩn quẩn trong cái vòng được mùa mất giá, được giá mất mùa, cực lắm”, ông Cứu than phiền.

Khu đất đồi này gần chục năm trước từng là vườn cam, bưởi trĩu cành, một thời giúp vợ chồng ông Cứu có “bát ăn bát để”, nhưng rồi thời hoàng kim của cây có múi nhanh chóng lướt qua như một cơn gió, chỉ đủ giải qua cơn oi bức. “Cây cam vàng” mà nông dân Cao Phong tự hào một thời giờ không còn như trước, trở thành “cây cam rầu”.

“Giai đoạn hoàng kim được khoảng chục năm, từ 2012 cho tới 2022, sau đó các vườn cam, bưởi đổ bệnh vàng lá, thối rễ, chăm đủ các kiểu cây cũng không lại được. Người ta nói do đất bị suy kiệt, nhiễm độc, và cũng tới chu kỳ cây suy yếu, phải thay thế trồng lại. Gia đình tôi cũng ra sức cứu vườn nhưng không hiệu quả. Cố nấn ná giữ cam, bưởi thêm vài năm nữa thì đến lúc giá lao dốc, không đủ chi phí vật tư phân bón, cuối cùng phải phá vườn” ông Cứu buồn bã.

Tiếp giáp với vườn của ông Cứu là vườn của gia đình bà Tân – Hoán chỉ còn loe hoe một ít gốc cam già khẳng khiu. Vườn cam không được chăm bón, đầu tư nên cằn cỗi, vàng lá, quả bé, vỏ rám, ruột không có nước. Khu vườn nhìn như vườn tạp.

“Ông bà ấy ở ngoài thị trấn, lâu không thấy vào chăm vườn. Ở Cao Phong giờ nhiều người để vườn không, những hộ khác còn chăn nuôi như gia đình tôi thì trồng ngô sinh khối cho trâu bò ăn, hoặc chuyển sang cây ngắn ngày như đậu, lạc, còn lại là chuối, sắn, mía… Nói chung không còn mấy ai mặn mà đeo đuổi cây cam, bưởi nữa”, ông Cứu thật thà.

Giá đất vườn đồi lao dốc

Không kiên trì như vợ chồng ông Cứu, nhiều chủ vườn chọn cách “tháo chạy” khỏi vườn đồi, bán giá rẻ, chỉ bằng khoảng 30% so với thời kỳ cam Cao Phong còn đỉnh cao.

Ngay đối diện khu vườn của vợ chồng ông Cứu, chỉ cách một con đường đất là khu đất rộng lên tới vài hecta xây tường bao xung quanh, bên trong cỏ dại mọc lút đầu. Đấy là khu đất bỏ hoang, chủ thực sự là ai người dân ở Cao Phong không ai biết.

“Người ta mua đi bán lại, qua tay nhiều người rồi, không ai biết chủ thực sự bây giờ ở đâu. Cò đất, môi giới đất vườn đồi, đất trang trại ngày nào chả đi khắp các thôn xã, ai bán giá rẻ là họ mua gom rồi bán lấy chênh lệch”, anh Nguyễn Văn Hoàng, một người từng đầu tư trồng cam thời kỳ hoàng kim, và cũng đã kịp thời “thoát thân” trước khi đất trang trại Hòa Bình rơi vào thảm cảnh.

“Giai đoạn đầu những năm 2010 tôi đầu tư trồng 4ha cam Cao Phong, mỗi năm trừ chi phí thu lãi khoảng 800 triệu đến gần 1 tỷ đồng, trúng vụ được 6 – 7 năm liên tiếp. Khi phong trào trồng cam nở rộ, nhà nhà trồng cam, người người trồng cam…, tôi dự liệu đã tới lúc cam bão hòa, sẽ không còn được giá nữa. Hơn nữa khắp nơi ở các địa phương khác cũng đua nhau trồng cây ăn quả, ắt sẽ dẫn tới chuyện vùng nọ cạnh tranh vùng kia, sản xuất vượt khả năng tiêu thụ…”, anh Hoàng kể.

Năm 2020, anh Hoàng bán cả vườn 4ha cam đang tuổi khai thác với giá hơn 7 tỷ đồng. Chỉ 1 năm sau đó, đất đồi, đất trang trại ở Cao Phong bắt đầu xuống giá. Hiện 1ha trồng cam ở Cao Phong chỉ có giá vài ba trăm triệu đồng.

“Đang có gia đình ở xã Thung Nai bán 2ha cả đất cả vườn cây với giá 600 triệu đồng, nếu mua chắc chỉ 500 triệu. Rất nhiều gia đình đang muốn bán tháo, chuyển nghề trên vùng cây có múi này”, anh Hoàng nói.

Lý giải nguyên nhân đất đồi, đất trang trại ở Hòa Bình (cũ) mất giá, lao dốc…, anh Hoàng phân tích: “Trồng cây ăn trái không hiệu quả, chuyển đổi sang các loại cây khác chỉ phục vụ chăn nuôi khép kín mà không phải gia đình nào cũng phát triển mô hình này. Hiện lao động ở Cao Phong bỏ nông nghiệp đi làm công nhân rất nhiều, thu nhập cố định, an toàn, không rủi ro như làm nông nghiệp. Vườn bỏ hoang không ai chăm sóc nên nhiều gia đình bán tháo. Ngoài ra, nhiều hộ vay nợ ngân hàng lấy tiền đầu tư trồng cam, bưởi…, nay tới kỳ thanh toán nên phái bán tháo”.

Đó là lý do bên bờ rào những khu vườn xanh mướt trải dài tít tắp, những tấm biển rao bán đất vườn, đất trang trại ở Hòa Bình xuất hiện rất nhiều, giá giao dịch được cho là “thấp nhất từ trước tới nay”.

Anh Bùi Văn Lâm (phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ) – người nhiều năm đầu tư trồng cam, bưởi, đồng thời cũng kinh doanh, môi giới đất đồi, đất trang trại tại Cao Phong cho biết, phong trào bỏ phố về rừng một thời đẩy giá đất vùng đồng rừng lên cao, hết trào lưu đó giá đất cũng nhanh chóng “xẹp”. Ai cũng thích ở giữa chốn vùng núi hoang sơ, yên bình, không khí sực nức mùi hoa cam, hoa bưởi… Nhưng, cái gì cũng có giai đoạn của nó.

“Một khu vườn rộng 5.300m2 ở xã Thu Phong (huyện Cao Phong cũ), nay là xã Cao Phong 4 năm trước bán giá 350 triệu đồng, giờ chủ mới cắt lỗ, bán 300 triệu đồng nhưng treo biển mãi không có ai hỏi. Ngay như bạn tôi, thời kỳ cam Cao Phong đang sốt bỏ ra 3,6 tỷ đồng mua vườn cam diện tích 1,1ha đang cho thu quả, giờ muốn bán mà không có người mua”, anh Lâm cho hay.

Đi xuyên qua vựa cây ăn trái nức tiếng một thời ở Cao Phong xưa với những cái tên Bắc Phong, Nam Phong, Tây Phong, Thu Phong…, vẫn màu xanh trải dài như bất tận, nhưng đó là màu xanh của những vườn chuối, sắn, ngô… bạt ngàn. Tưởng như mùi hoa cam, hoa bưởi vẫn đang lẩn quất đâu đó, từ xa xôi thoảng về…