[Bài 5] Doanh nghiệp rối bời trong liên kết

Nhiều năm qua, các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Trị đã chủ động liên kết cùng các HTX, nông dân xây dựng chuỗi sản xuất, tiêu thụ lúa. Tuy nhiên, mối liên kết này đang bị chi phối bởi nhiều yếu tố kém bền vững.

Ông Nguyễn Xuân Kỳ, Giám đốc Công ty Giống cây trồng Quảng Bình than phiền rằng trong mối liên kết ấy, doanh nghiệp luôn chịu sức ép từ chủ ruộng. Năm này liên kết, nhưng năm sau chủ ruộng có thể từ chối là chuyện luôn xảy ra. Rõ ràng, cần có sự vào cuộc từ phía Nhà nước để người có ruộng bỏ hoang buộc phải để cho người khác làm.

Doanh “nắm đằng chuôi”

Vụ hè thu năm ngoái, Công ty Giống cây trồng Quảng Bình liên kết với HTX nông nghiệp Minh Trung sản xuất lúa ở vùng Ông Đồng với diện tích khoảng 100ha. Ông Đồng là vùng ruộng lớn nằm giữa hai huyện Lệ Thủy và Quảng Ninh của tỉnh Quảng Bình (cũ) với diện tích cả ngàn ha. Vùng này bà con chỉ cơ bản làm lúa vụ đông xuân, còn lại bỏ hoang.

Doanh nghiệp đã đưa công nghệ gieo sạ, rải phân bằng thiết bị bay không người lái, dù gặp nhiều khó khăn nhưng cuối vụ vẫn mang lại niềm vui cho bà con. Thế nhưng oái oăm là chỉ sau một vụ, vụ hè thu năm nay bà con thấy doanh nghiệp làm được nên đã không còn mặn mà với liên kết nữa mà lấy lại ruộng để làm lúa tái sinh.

Nhiều năm liên kết sản xuất vụ hè thu với nông dân, ông Nguyễn Xuân Kỳ nghiệm ra trong mối liên kết ấy sự ràng buộc không đủ sức giúp doanh nghiệp gom ruộng để đầu tư phát triển sản xuất. “Doanh nghiệp không thể đầu tư lớn vào đồng ruộng vì nông dân có thể bỏ liên kết bất kỳ lúc nào, đẩy doanh nghiệp vào thế bất lợi”, ông nói.

Cũng theo ông Kỳ, hàng chục năm qua, đã có nhiều chương trình, dự án đầu tư vào nông nghiệp để biến các cánh đồng nghèo thành màu mỡ và trở thành tài nguyên vô giá. Việc nông dân bỏ ruộng chính là lãng phí tài nguyên quốc gia.

“Chỉ tính riêng tại Quảng Trị, vụ hè thu có hơn 9.200ha ruộng bỏ hoang và hơn 8.500ha lúa tái sinh không có hiệu quả, cộng lại thành con số gần 18.000ha ruộng lãng phí. Nếu chỉ tính năng suất lúa bình quân 5 tấn/ha thì sẽ mất đi khoảng 90.000 tấn thóc vì nông dân không sản xuất vụ hè thu. Con số này không hề nhỏ”, ông Kỳ phân tích.

Vụ hè thu này, Công ty Giống cây trồng Quảng Bình liên kết với HTX nông nghiệp Thống Nhất (xã Trường Ninh) sản xuất 125ha lúa. Ông Kỳ hi vọng sẽ duy trì và mở rộng thêm diện tích lúa hai vụ tại đây. Tính đến nay, doanh nghiệp này đã thực hiện liên kết với các HTX sản xuất lúa với diện tích gần 5.000ha. Tuy nhiên, điều mà doanh nghiệp hướng đến là thực sự được tích tụ ruộng đất để chủ động đầu tư và đưa khoa học kỹ thuật vào sản xuất chứ chỉ liên kết sẽ gặp nhiều rủi ro.

“Chỉ khi chúng tôi là chủ ruộng mới thực hiện được kế hoạch đầu tư, sản xuất theo hướng hữu cơ và áp dụng công nghệ làm để làm cánh đồng không dấu chân”, ông  Kỳ chia sẻ.

Để làm được điều này, theo ông Kỳ, Nhà nước nên có những quy định về sử dụng đất nông nghiệp để tránh lãng phí. Nông dân miền Trung chủ yếu làm hai vụ lúa, bà con “có quyền” bỏ một vụ hè thu vì không mấy ảnh hưởng đến kinh tế gia đình.

“Nếu có quy định vì lý do chủ quan mà bỏ một vụ thì buộc phải giao ruộng cho người khác sử dụng đúng mục đích trồng lúa. Khi đó, cá nhân hay tổ chức, doanh nghiệp có nhu cầu đất ruộng sẽ thuận lợi hơn. Nhiều doanh nghiệp cũng sẵn sàng ‘mua ruộng’ của bà con để sản xuất. Như vậy vừa có lợi cho bà con, doanh nghiệp có doanh thu, có lãi và thu nhập xã hội được tăng lên”, ông Kỳ hiến kế.

Hợp tác xã là cầu nối

Trong liên kết sản xuất lúa hiện nay, chỉ có doanh nghiệp liên kết với HTX là bằng văn bản, còn giữa HTX với xã viên (chủ đất) chỉ dựa trên trao đổi bằng lời. Chính vì vậy, vụ đầu tiên diễn ra thuận lợi thì có thể đến vụ thứ hai chủ ruộng lại không muốn liên kết và HTX cũng đành “bó tay”. Việc thiếu tính ràng buộc này khiến doanh nghiệp không thể đầu tư vào đồng ruộng.

Theo ông Lê Văn Hải, Phó Giám đốc HTX nông nghiệp Minh Trung, giữa HTX và chủ ruộng có một hợp đồng ủy quyền sử dụng ruộng. Sau khi “nắm” được diện tích, HTX trở thành cầu nối để “bán ruộng” cho doanh nghiệp trên hợp đồng kinh tế. Phần lợi tức “bán ruộng” này sẽ được chia hết cho xã viên, nhiều hay ít tùy thuộc vào diện tích của các xã viên. HTX sẽ đảm nhận các khâu làm đất, bảo vệ, dịch vụ nước… tùy theo yêu cầu của doanh nghiệp. Như vậy lợi ích của chủ ruộng, HTX, doanh nnghiệp đều hài hòa. Sẽ không còn tình trạng ruộng bỏ hoang, lãng phí tài nguyên.

Cùng trao đổi vấn đề này, ông Nguyễn Xuân Kỳ, Giám đốc Công ty Giống cây trồng Quảng Bình cho rằng làm được như vậy thì sẽ có nhiều doanh nghiệp đấu thầu sản xuất trên cánh đồng do HTX đứng ra chào mời. Những doanh nghiệp tính toán đầu tư và có sự chủ động về giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, máy móc nông nghgiệp… sẻ “bỏ thầu” cao hơn. Điều này đồng nghĩa với lợi tức từ mảnh ruộng của bà con cũng sẽ cao hơn.

Cách không xa cánh đồng bỏ hoang của Duy Ninh là đồng ruộng đang hứa hẹn vụ mùa bội thu của HTX nông nghiệp Trần Xá. Tại đây, Công ty Cổ phần Nông nghiệp và Xây dựng Thành Đạt đã liên kết với HTX sản xuất vụ hè thu này. Bà Nguyễn Thị Thanh, Giám đốc Công ty cho hay, đơn vị đã liên kết với nhiều HTX trong tỉnh để sản xuất lúa hai vụ và bao tiêu sản phẩm cho nông dân. Tuy nhiên diện tích liên kết sản xuất cũng luôn trồi sụt từng vụ.

“Có khi chỉ vài hộ dân không đồng ý liên kết chúng tôi cũng đành chịu. Chính vì vậy, việc dồn điền, đổi thửa tại các địa phương càng sớm thì việc tích tụ ruộng đất càng được đẩy nhanh trên cơ sở các HTX phát huy được vai trò cầu nối. Chúng tôi quen làm, quen từng vùng đất, giống lúa…, đó là lợi thế tạo nên nhiều mùa vụ năng suất, chất lượng cao”, bà Thanh nói.

“Thực tế hiện nay nhiều địa phương lực lượng lao động nông nghiệp khá thiếu hụt. Nhiều hộ gia đình con cái đi làm ăn xa, chỉ có người già và trẻ nhỏ ở nhà, khó có thể đảm đương được việc đồng áng. Họ cũng không muốn “bán ruộng” mà để vậy hoặc cho người khác làm để giữ ruộng chứ không phải phát triển kinh tế nông nghiệp. Vì vậy việc rà soát lại lực lượng lao động và tạo cơ chế tích tụ ruộng đất là điều nên thực hiện sớm”, anh Lê Văn Hải, Phó Giám đốc HTX nông nghiệp Minh Trung nhìn nhận.