Vùng bưởi ruột đỏ ‘liêu xiêu’

Nhiều vườn suy kiệt

Sinh sau đẻ muộn nhưng nổi tiếng không kém cam Cao Phong, bưởi ruột đỏ Tân Lạc cũng là “cây vàng” của đất Mường Bi (tỉnh Hòa Bình cũ), giúp người dân có của ăn của để, vươn lên làm giàu.

Nhưng cũng như cam Cao Phong, sau thời hoàng kim, bưởi ruột đỏ Tân Lạc rơi vào cơn bĩ cực, giá giảm chỉ còn 1/10, thậm chí có năm không người thu mua. Nhiều vườn bưởi bị bỏ rơi, không được đầu tư chăm sóc trở nên cỗi cằn, thoái hóa.

Nhiều năm sống chết cùng cây bưởi, chứng kiến những giai đoạn thăng trầm của “cây vua” đất Mường Bi, chị Vũ Thị Oanh, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ tổng hợp và Phát triển nông thôn Bình Minh (xóm Tân Tiến, xã Tân Lạc, Phú Thọ) hiểu rõ về cây trồng này.

Theo chị Oanh, cây bưởi đỏ Tân Lạc “bén duyên” Mường Bi từ những năm 2000, thực sự bùng nổ trong giai đoạn 2010 – 2020 và nhanh chóng trở thành cây chủ lực của nhiều bản làng. Có thời điểm, diện tích trồng bưởi ruột đỏ của toàn huyện Tân Lạc (cũ) lên tới hơn 1.200ha, đưa mảnh đất này trở thành vựa bưởi ruột đỏ lớn nhất xứ Mường.

Cây bưởi ruột đỏ Tân Lạc sinh trưởng khỏe, phát triển nhanh, tỷ lệ đậu quả đạt rất cao, ít nhiễm sâu bệnh hại hơn so với nhiều giống bưởi khác. Cây trưởng thành có thể cho tới 300 quả. Quả bưởi chín vỏ có màu vàng ánh hồng, mùi thơm thanh, dịu, trọng lượng trung bình hơn 1kg/quả.

Tép bưởi màu hồng đỏ, vị ngọt dịu, không the đắng. Thời điểm rộ vụ thu hoạch tập trung từ cuối tháng 10 đến tháng 1 năm sau, quả có thể bảo quản tự nhiên được trên 2 tháng. Bưởi Tân Lạc đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Khí hậu, thổ nhưỡng của Tân Lạc đặc biệt phù hợp với cây bưởi đỏ nên trong thời gian ngắn diện tích phát triển rất nhanh.

Xác định là cây trọng điểm, tỉnh Hòa Bình trước đây đã lập quy hoạch cây có múi này trở thành cây chủ lực, duy trì ổn định 1.250ha đang có, sản lượng quả đạt trên 20.000 tấn.

Tuy nhiên vì những lý do khách quan, bưởi đỏ Tân Lạc cũng tiếp nối cam Cao Phong rơi vào giai đoạn thoái trào. Không có đầu ra, không tiêu thụ được sản phẩm, những vườn bưởi sau thời gian thả nổi không người chăm sóc bị già cỗi, sâu bệnh, năng suất thấp, xấu mã, chất lượng suy giảm… Thời gian thoái trào càng kéo dài, những vườn bưởi càng thêm suy kiệt.

“Có những vụ không có người mua, bưởi để trên cây không buồn hái, khô nước rồi chín thối rụng trạt dưới gốc. Có thời điểm thương lái trả 1.000 đồng/quả tại vườn, không đủ tiền thuê người hái nên bà con bỏ hoang, không buồn tu hoạch”, chị Oanh chia sẻ.

Quyết tâm vực lại 

Hợp tác xã Bưởi đỏ Bình Minh của chị Oanh là một trong những đơn vị góp phần làm nên thương hiệu cho quả bưởi Tân Lạc. Cuổi năm 2022, đơn hàng bưởi đỏ Tân Lạc đầu tiên được xuất sang Anh với 7 tấn quả. “Với sản lượng 20.000 tấn/năm, số lượng trên chưa nói lên điều gì, nhưng quan trọng nhất để khẳng định thương hiệu nông sản địa phương, từ đó tạo niềm tin cho người trồng bưởi”, chị Oanh chia sẻ.

Với chị Oanh, thị trường trong nước vẫn là then chốt. Cuối năm 2024, thời điểm quả bưởi Tân Lạc đã ở giai đoạn “liêu xiêu”, HTX Bình Minh quyết tâm tìm hướng đi mới. HTX kết hợp cùng chính quyền địa phương mang 2.000 quả bưởi đỏ Tân Lạc “Nam tiến” để quảng bá, điểm đến là TP.HCM.

Chị kể: “Khi đó đoàn công tác của tỉnh Hòa Bình giới thiệu nông sản địa phương tại một khu đô thị cao cấp của TP.HCM. 2.000 quả bưởi đỏ Tân Lạc được đưa lên các kệ hàng, mời bà con tới tham quan, trải nghiệm. Ban đầu, nhiều khách hàng hoài nghi sao vỏ xấu thế, núm quả bị rụng, khô, héo, có chất bảo quản hay không…?

Lúc ấy tôi đã tìm hiểu và biết rằng bà con phía Nam quen với quả bưởi da xanh, mẫu mã bên ngoài rất đẹp, vỏ quả xanh, láng mịn, rất bắt mắt. Trong khi quả bưởi ngoài Bắc đưa vào sau hành trình mấy ngàn cây số sẽ bị xuống mã, quan sát bên ngoài sẽ thấy rất xấu… Tôi mới giải thích cho bà con, sau đó bổ quả bưởi ra mời bà con thưởng thức.

Trái với vẻ ngoài, khi bổ quả bưởi ra, những múi bưởi còn tươi nguyên, tép đỏ au, rất đẹp, ăn vị ngọt thanh, dễ chịu, mọng nước. Tôi mời bà con dùng trải nghiệm miễn phí. Rồi chỉ sau 1 ngày, 2.000 quả bưởi mang vào bán hết sạch. Ai nếm xong cũng thích và mua về để gia đình thưởng thức”.

Chuyến thực tế ấy giá trị mang lại không phải là tiêu thụ được bao nhiêu sản phẩm mà ý nghĩa nhất là quảng bá để người dân biết được bên cạnh cây bưởi da xanh nổi tiếng đất ĐBSCL còn có một loại bưởi ruột đỏ ở xứ Mường, vẻ ngoài không bắt mắt nhưng chất lượng lại có những đặc trưng riêng.

Sau chuyến “Nam tiến”, về lại Tân Lạc, chị Oanh triển khai các dự định riêng cho HTX và các xã viên để quyết tâm giúp cây bưởi đỏ vượt qua bĩ cực, ở lại với xứ Mường.

“Tân Tiến thuộc xã Thanh Hối trước đây, sau sáp nhập có tên Tân Lạc – là thủ phủ của đất Mường Bi, và cũng là thủ phủ của cây bưởi ruột đỏ Tân Lạc. Với địa hình đồi núi, khí hậu mát mẻ, thổ nhưỡng phong phú, Tân Lạc có điều kiện lý tưởng để phát triển các loại cây có múi. Một trong những sản vật đó là bưởi đỏ Thanh Hối.

Ban đầu, người dân xóm Tân Tiến chủ yếu trồng các giống bưởi truyền thống nhưng sản lượng không ổn định, giá trị kinh tế chưa cao, khó khăn trong tiêu thụ.

Nhận thức được thực trạng này, HTX đã quyết định chọn giữ giống bưởi ruột đỏ Thanh Hối làm cây chủ lực, áp dụng phương pháp canh tác hữu cơ để quả bưởi đạt chất lượng cao nhất, an toàn nhất, đồng thời tạo bước đột phá cho loài cây có múi đang bị thoái trào”, chị Oanh chia sẻ.

Theo chị Oanh, bưởi đỏ Tân Lạc có cùng lịch sử phát triển với cam Cao Phong. Trong lúc cam Cao Phong đang thoái trào, mất đi vị thế, việc lấy lại tên gọi “bưởi đỏ Thanh Hối” sẽ là một trong những giải pháp để vực lại cây bưởi ruột đỏ một thời là thương hiệu của đất Tân Lạc.

Với diện tích khoảng 50ha bưởi ruột đỏ, liên kết với 11 xã viên khác trong HTX với tổng diện tích khoảng 150ha chuyên canh bưởi, HTX Bình Minh của chị Oanh đang yêu cầu các xã viên canh tác theo hướng hữu cơ, không sử dụng hóa chất, thuốc BVTV độc hại. Các nhà vườn thay vì tư duy tiêu diệt cỏ dại đã từng bước chuyển sang quản lý cỏ dại, tăng cường sử dụng chế phẩm sinh học để giảm thiểu sự phụ thuộc vào phân bón, thuốc BVTV hóa học…  

“Nhìn từ bài học cam Cao Phong, chúng tôi đang cố gắng giữ và duy trì, phát triển thương hiệu bưởi ruột đỏ Thanh Hối để trở thành nông sản đặc hữu của đất Tân Lạc”, chị Vũ Thị Oanh chia sẻ.