Nút thắt carbon ngành mía đường nằm ở vùng nguyên liệu

Áp lực giảm phát thải và những điểm nghẽn ngành mía đường

Tại hội thảo “Giảm phát thải carbon trong ngành mía đường Việt Nam – từ thí điểm thực địa đến định hướng nhân rộng” do Mạng lưới Nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức mới đây, TS Cao Anh Đương, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Mía đường cho rằng, áp lực từ các cam kết khí hậu toàn cầu, quy định trong nước và xu hướng xanh hóa thương mại buộc ngành mía đường tái cấu trúc. 

Theo ông Đương, các thị trường lớn ngày càng gắn tiêu chí môi trường với thương mại. Những cơ chế như điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU khiến doanh nghiệp phát thải cao có nguy cơ khó tiếp cận thị trường, khó huy động vốn và dần bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. “Với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, đứng ngoài xu hướng này gần như không thể”, ông nói.

Trong nước, sau cam kết tại COP26 về phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, cùng các quy định về kiểm kê khí nhà kính và lộ trình giảm phát thải, doanh nghiệp phải từng bước tuân thủ. Giảm phát thải không chỉ là chi phí tuân thủ mà còn là khoản đầu tư tăng giá trị doanh nghiệp, nâng vị thế thương hiệu và mở khả năng tiếp cận dòng vốn xanh.

Tuy vậy, thực trạng ngành mía đường cho thấy quá trình chuyển đổi không dễ. Ông Đương mô tả đây vẫn là ngành sản xuất nhỏ lẻ, phân tán. Liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân lỏng lẻo. Phần lớn nhà máy đường không sở hữu đất mà ký hợp đồng với nông dân, ứng vốn, giống, phân bón, vật tư, sau đó bao tiêu nguyên liệu. Nhưng mối liên kết này thiếu ổn định, chủ yếu theo từng chu kỳ mía tơ, thiếu tính dài hạn và gần như chưa có cơ chế pháp lý rõ ràng về chia sẻ lợi ích giữa các bên.

“Nếu nông dân không còn lợi nhuận và bỏ cây mía, nhà máy đường sẽ mất nền tảng tồn tại”, TS Đương cảnh báo.

Về phát thải, TS Đương chỉ rõ trong toàn chuỗi cung ứng, khâu trồng mía là nguồn lớn nhất, có thể chiếm tới 80%, chủ yếu do sử dụng phân bón, đặc biệt là phân đạm, nhiên liệu hóa thạch cùng tập quán đốt lá mía trước hoặc sau thu hoạch. 

Dựa trên hệ số phát thải tham chiếu từ một số nghiên cứu quốc tế về ngành đường tại quốc gia có điều kiện tương đồng, ông Đương ước tính với sản lượng khoảng 1,3 triệu tấn đường trong niên vụ 2024 – 2025, tổng phát thải của ngành có thể tới 700.000 tấn CO2e. “Trọng tâm giảm phát thải của ngành không nằm ở nhà máy mà phải đặt ở cấp nông hộ và vùng nguyên liệu”, ông Đương phân tích.

Ở nhiều vùng trồng mía, tập quán canh tác làm tăng phát thải. Chẳng hạn đốt lá mía sau thu hoạch còn phổ biến do nông dân lo ngại nếu không đốt, việc tái sinh gốc kém, sâu bệnh khó kiểm soát. Tuy nhiên, đốt lá vừa tăng phát thải, vừa làm mất nguồn hữu cơ đáng kể vốn có thể trả lại cho đất. Với năng suất phổ biến hiện nay, ngọn và lá mía để lại trên đồng có thể đạt 15 – 25 tấn/ha. 

Cây mía có những lợi thế mà ít mặt hàng có được như sinh khối lớn, khả năng hấp thụ carbon cao, tỷ lệ phụ phẩm lớn và có tiềm năng phát triển kinh tế tuần hoàn. Ông Đương chỉ ra, phần thân dùng để ép đường chỉ chiếm một phần, còn lại là ngọn, lá, bã mía, mật rỉ và bùn lọc. Bã mía có thể dùng phát điện sinh khối, mật rỉ là nguyên liệu cho sản xuất ethanol, thức ăn chăn nuôi hoặc công nghiệp thực phẩm, bùn lọc có thể phối trộn sản xuất phân hữu cơ.

Thế giới ngày càng nhìn cây mía dưới tư cách “cây năng lượng”. Ở Thái Lan, điện sinh khối từ ngành đường đã đạt quy mô vài nghìn MW, gấp chục lần nước ta. Hiện Việt Nam mới có một số nhà máy thuộc Công ty mía đường Quảng Ngãi, Sơn Dương có dây chuyền điện sinh khối tách biệt, còn phần lớn dừng ở sử dụng nội bộ.

Từ tín chỉ carbon đến tái cấu trúc ngành mía đường

Một trong những sáng kiến tiêu biểu hiện nay là dự án canh tác mía giảm phát thải do Công ty mía đường Lam Sơn hợp tác triển khai với Nhật Bản. Dự án thí điểm được thực hiện trên diện tích hơn 500ha với mục tiêu xa hơn là mở rộng ra khoảng 8.000ha vùng nguyên liệu của Lam Sơn, thậm chí hướng tới quy mô lớn hơn nếu hiệu quả được chứng minh.

Mô hình này tập trung vào thay đổi thực hành canh tác theo hướng giảm phát thải và tăng tích lũy carbon trong đất. Cụ thể, giảm phân đạm, tăng phân hữu cơ, hạn chế đốt tàn dư mía sau thu hoạch, giảm số lần làm đất, cày bừa. Đặc biệt, dữ liệu vệ tinh, phân tích đất và công nghệ số được dùng để theo dõi phát thải và phục vụ hệ thống đo đạc – báo cáo – thẩm định (MRV). 

Dự án cũng kỳ vọng tạo tín chỉ carbon với ước tính ban đầu khoảng 3 tín chỉ/ha, song kết quả sơ bộ cho thấy con số thực tế khoảng 1,5 tín chỉ, bằng một nửa so với dự tính. Đây cũng là điểm khiến bài toán carbon của ngành mía đường trở nên phức tạp. “Giá trị kinh tế trực tiếp từ tín chỉ carbon chưa đủ hấp dẫn để doanh nghiệp xem là động lực chính”, ông Đương đánh giá. Nếu diện tích nhỏ, vùng nguyên liệu phân tán, dữ liệu không đồng nhất, chi phí càng cao thì khả năng nhân rộng càng khó. 

Dẫu vậy, TS Đương nhìn nhận không nên nhìn carbon như mục tiêu duy nhất mà nên được xem là công cụ và là phần giá trị gia tăng trong quá trình tái cấu trúc ngành. Giá trị lớn hơn nằm ở tối ưu hệ thống canh tác, giảm phân bón hóa học, giảm chi phí đầu vào, cải tạo đất, hạn chế ô nhiễm do đốt sinh khối, chuẩn hóa dữ liệu sản xuất và cải thiện năng lực quản trị doanh nghiệp. Nói cách khác, lợi ích của chuyển đổi nằm ở hiệu quả tổng thể của mô hình sản xuất bền vững hơn.

Quan điểm này được ông Tô Xuân Phúc, chuyên gia Forest Trends ủng hộ. Ông cho rằng, những vấn đề của ngành mía đường có nhiều nét tương đồng với cà phê, cao su, điều hay một số cây công nghiệp khác. Đó là liên kết nông dân – doanh nghiệp lỏng lẻo, thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích, lạm dụng vật tư đầu vào, canh tác độc canh kéo dài và nguy cơ suy thoái đất.

Ông Phúc cũng lưu ý thị trường carbon nội địa có thể là hướng đi đáng chú ý. Khi các doanh nghiệp phát thải lớn trong nước phải tuân thủ nghĩa vụ giảm phát thải, nhu cầu tín chỉ carbon nội địa có thể tăng và tạo thêm cơ hội cho ngành nông nghiệp, trong đó có mía đường. Tuy nhiên, để điều đó thành hiện thực, điều kiện tiên quyết vẫn là khung pháp lý rõ ràng, đặc biệt liên quan tới đo đạc, xác nhận phát thải, quyền sở hữu tín chỉ và cơ chế phân chia lợi ích.

Theo ông Tô Xuân Phúc, nếu nhìn carbon như một lợi ích kinh tế đơn lẻ thì chưa đủ sức tạo ra thay đổi lớn. Carbon cần được đặt trong “rổ lợi ích” rộng hơn, bao gồm bền vững đất đai, sức khỏe hệ sinh thái, khả năng chống chịu dài hạn của vùng sản xuất và sự công bằng trong phân phối lợi ích giữa nông dân với doanh nghiệp.