Những quả ‘bom độc’ sau vụ

Nỗi lo chất độc lan ra môi trường

Tây Nguyên là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm với diện tích cây trồng lớn như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng… Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) và phân bón hóa học giúp duy trì năng suất nhưng đồng thời tạo ra lượng rác thải nguy hại đáng kể. Sau mỗi mùa vụ, vỏ chai, bao gói thuốc và túi phân bón xuất hiện khắp nơi trên đồng ruộng, lối đi, khe suối và đôi khi trong các hồ chứa nước sinh hoạt. Những bao gói này còn sót hóa chất, dễ theo nước mưa thấm xuống đất và nguồn nước, tiềm ẩn nguy cơ lâu dài cho môi trường và sức khỏe con người.

Sáng sớm ở làng hoa Thái Phiên, phường Lâm Viên – Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, những nhà kính còn đẫm sương, ông Huỳnh Ngọc Đức lặng lẽ bước giữa các luống hoa cúc. Trên tay ông là chiếc bao tải cũ, bên trong là những vỏ chai và bao gói thuốc BVTV đã sử dụng. Những chai nhựa đủ màu sắc, những gói thuốc sâu rơi vãi dưới chân luống hoa trở thành thứ rác độc âm thầm tồn tại giữa những luống hoa đang phát triển.

Sau mỗi lần phun xịt, ông Đức đều nhặt từng chai gom lại cẩn thận vào bao tải. Đây là thói quen đã hình thành sau nhiều vụ hoa, từ khi ông nhận ra việc bỏ bừa bãi không còn phù hợp. Nhưng với ông, khó nhất không phải là nhặt gom mà là sau khi gom lại vẫn chưa biết xử lý thế nào. “Trước đây nhiều người dân tiện tay là vứt hoặc đốt bừa bãi, giờ ai cũng biết phải gom lại, nhưng gom xong vẫn lo không biết xử lý thế nào cho đúng”, ông Đức lo lắng.

Gia đình ông Đức hiện thuê khoảng 5.000m2 đất để trồng ba vụ hoa cúc mỗi năm. Mỗi vụ phải chi khoảng 5 triệu đồng tiền thuốc BVTV, đồng nghĩa với gần 10kg bao bì thuốc thải ra. Không có điểm thu gom gần khu sản xuất và chưa có đơn vị thu gom định kỳ, những bao tải chứa đầy rác thường được chất tạm ở góc nhà kho, đến khi không còn chỗ mới mang ra đốt. Cách làm này đã trở nên quen thuộc, nhưng mùi khói, mùi nhựa cháy và nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe vẫn là nỗi lo thường trực.

Không chỉ ở vùng trồng hoa, thực trạng này cũng diễn ra ở những cánh đồng lúa. Ông Hoàng Đình Mạnh ở xã Đức Lập, tỉnh Lâm Đồng canh tác hơn 7 sào lúa, mỗi vụ phải phun thuốc BVTV khoảng 3 đợt để phòng trừ sâu bệnh. Bao bì, chai lọ sau khi sử dụng đều được ông thu gom, đưa đến hố xử lý. Tuy nhiên theo ông Mạnh, trên cánh đồng vẫn còn nhiều vỏ thuốc bị vứt bừa bãi.

“Nhiều người phun thuốc xong vứt vỏ ngay trên đồng, không thu gom. Thuốc còn bám dính trên vỏ, chai lọ có thể ngấm xuống nước, chảy ra môi trường rất độc hại”, ông Mạnh lo lắng.

Rác thải thuốc BVTV còn có mặt khắp các vùng chuyên canh cây ăn trái như sầu riêng, thanh long, măng cụt… Điển hình, sau cơn sốt giá sầu riêng, ít ai hình dung được cái giá môi trường phải trả. Ông Triệu Văn Sỹ, nông dân canh tác 2ha sầu riêng ở thôn Thanh Xuân, xã Ea Knuếc, Đắk Lắk, là một ví dụ.

Mỗi vụ mùa, sau những chuyến xe chở quả chín, lượng rác thải độc hại vẫn còn lại tại vườn. Ông Sỹ cho biết, tổng khối lượng vỏ chai thuốc BVTV và bao bì phân bón gia đình thải ra khoảng 3m³ mỗi vụ. Trong khi đó, địa phương chưa có quy trình hướng dẫn hay kế hoạch thu gom tập trung phổ biến tới người dân.

Không có nơi thu gom, ông Sỹ và các hộ xung quanh buộc phải tự xử lý. Giải pháp phổ biến là đào hố chôn hoặc đốt. Tuy đơn giản nhưng cách làm này không chỉ tốn công sức mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm đất, nước và không khí, đặc biệt khi lượng hóa chất còn sót lại trên vỏ chai có thể theo nước mưa trôi ra môi trường xung quanh.

“Biết là tự đốt ngoài trời cũng gây ô nhiễm môi trường xung quang nhưng nếu không gom đốt thì để ngoài trời mưa xuống thấm dần xuống đất dẫn đến ô nhiễm nguồn nước càng nguy hiểm hơn”, ông Sỹ lo lắng.

Điểm nghẽn khâu xử lý

Từ thực tế ở địa phương, ông Nguyễn Văn Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Đức Lập (Lâm Đồng) cho biết, sau khi triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới nâng cao, nhiều bể chứa đã được đặt dọc các tuyến đường và cánh đồng để thu gom rác thải thuốc BVTV.

Tuy nhiên, việc thu gom và xử lý vẫn chưa đồng bộ, chưa theo kịp lượng rác phát sinh sau mỗi mùa vụ. Ông Tuấn cho hay vẫn còn một bộ phận người dân chưa nhận thức đầy đủ mức độ nguy hại của loại rác thải này nên vẫn vứt tùy tiện dù đã có điểm chứa.

Vì vậy, chính quyền địa phương đã tổ chức nhiều đợt tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức. “Người dân dần có ý thức hơn trong việc thu gom rác vào bể chứa, nhưng để việc này thực sự hiệu quả, chính quyền các xã cần theo dõi sát sao và tiếp tục tuyên truyền thường xuyên”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy khó khăn không chỉ nằm ở nhận thức mà còn ở cách tổ chức. Ở nhiều nơi, người dân đã biết gom rác nhưng lại thiếu điểm tập kết đủ gần, có nơi đã có bể chứa nhưng việc thu gom định kỳ chưa rõ ràng, có nơi người dân vẫn phải tự cất giữ hoặc tự xử lý vì không biết chuyển đi đâu.

Với người dân, nỗi lo không chỉ là chuyện mất công đi nhặt hay thiếu chỗ chứa tạm thời mà là họ biết đây là rác độc nhưng vẫn phải tự xử lý vì không có lựa chọn khác. Từ đó, mong muốn chung vẫn là có điểm chứa gần hơn, có thu gom định kỳ và có cơ chế hỗ trợ cụ thể để không phải tiếp tục tự xoay xở.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, tỉnh đã ban hành kế hoạch thu gom và xử lý bao gói thuốc BVTV giai đoạn 2021 – 2025. Tuy nhiên khi triển khai tại cơ sở, nhiều bể chứa vẫn không được sử dụng hiệu quả, hệ thống thu gom định kỳ chưa rõ ràng và thiếu đơn vị đảm trách xử lý theo quy định.

Việc thiếu cơ chế thu gom liên xã, thiếu đội ngũ thu gom vận hành chuyên trách cùng với nhận thức của một bộ phận nông dân về mức độ nguy hại của rác thải độc hại còn hạn chế là những nguyên nhân chính khiến việc thu gom, xử lý không đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Hàng năm, việc sử dụng thuốc BVTV tại Lâm Đồng làm phát sinh khoảng 276 tấn bao gói. Tỷ lệ bao gói thuốc BVTV được thu gom, xử lý đúng quy định đến nay chỉ đạt trung bình khoảng 19%.