Biến ruộng trũng thành “nhà” cho cáy
Buổi sáng trên cánh đồng rộng hơn 2ha của ông Lê Huy Điệp ở xã Trung Chính (Thanh Hóa) bình yên đến lạ. Dòng nước từ sông Hoàng lặng lẽ len theo những con mương đào uốn quanh các bãi cói. Dưới chân những bụi cói già, từng miệng hang li ti nối tiếp nhau như những dấu chấm nhỏ trên nền bùn. Thi thoảng, một con cáy từ trong hang bò ra kiếm ăn, vừa nghe tiếng động đã nhanh chóng lẩn khuất vào lớp rong rêu ven bờ.
Nhờ biến khu đồng chiêm trũng thành nơi trú ngụ cho cáy, hàng năm ông Lê Huy Điệp thu về hàng trăm triệu đồng. Ảnh: Trung Quân.
Vừa chậm rãi kiểm tra từng chiếc bẫy cáy, ông Điệp vừa vui vẻ nói: “Con cáy tuy bé nhỏ, đỏng đảnh thế thôi, nhưng biết cách thu hút, giữ chân nó thì chẳng cần làm gì cũng có thu nhập”.
Câu nói khi mới nghe ai cũng sẽ nghĩ ông đang bông đùa, nhưng được tận mắt chứng kiến hành trình đưa cáy từ sông vào đồng của ông mới thấy ông không hề nói quá.
Ông Điệp vốn là cán bộ xã. Năm 2016, khi nghỉ công tác, ông quyết định quay về với ruộng đồng, mang theo hoài bão làm giàu với lợi thế của quê hương. Cách ông làm khiến những người có kinh nghiệm lâu năm đều lắc đầu ái ngại. Cánh đồng chiêm trũng hơn 2ha tại thôn Tháp Lĩnh (xã Hoàng Giang cũ) nằm cạnh sông Hoàng nổi tiếng canh tác kém hiệu quả, nhiều hộ đã có ý định để hoang thì ông lại hăng hái nhận thuê lại, dự tính đầu tư làm trang trại kết hợp trồng trọt và chăn nuôi.
Toàn bộ vốn liếng ông dốc hết vào chăn nuôi trâu, bò, rồi trồng cây ăn quả… nhưng tất cả đều không đạt hiệu quả vì thiếu kinh nghiệm quản lý, xử lý nền đất thấp ngập nước quanh năm.
Sau những thất bại liên tiếp, nhiều người cười cợt và nghĩ ông sẽ từ bỏ ý định biến đất khó thành “mỏ vàng”. Tuy nhiên, chính những tháng ngày ảm đạm ấy lại mang đến cho ông một phát hiện quan trọng. Mỗi lần ra đồng, ông nhận thấy dọc theo những bờ nước, cáy tự nhiên xuất hiện rất nhiều. Chúng sống khỏe, sinh sản nhanh ở những nơi có nguồn nước sạch, lớp bùn còn nguyên trạng, dòng chảy thông thoáng và ít chịu tác động từ con người.
Một câu hỏi cứ lớn dần trong ông: giá cáy khá tốt, nhưng tiếp tục đánh bắt tràn lan ngoài tự nhiên như cách một số người vẫn đang làm thì dần cũng sẽ hết, chưa nói đến việc chúng sẽ bỏ đi nếu môi trường sống bị xâm lấn. Nếu mình tạo ra đúng môi trường mà chúng yêu thích trong khu đồng rồi quản lý chặt chẽ thì liệu chúng có tự tìm đến và trú ngụ hay không?
Theo ông Điệp, muốn “nuôi cáy” trong đồng, phải tạo được môi trường sống cho chúng giống ngoài tự nhiên. Ảnh: Trung Quân.
Ông mang câu hỏi ấy đi dò hỏi khắp nơi. Có người bảo ông “liều”, có người cười vì chưa từng nghe chuyện nuôi cáy. Nhưng với cách nhìn mới lạ, ông Điệp hiểu rằng mình không nuôi theo cách thông thường mà là phục hồi hệ sinh thái gần giống tự nhiên nhất để thu hút cáy về trú ngụ thay vì mò mẫm đi tìm bắt từng con.
Khi tìm được tiếng nói chung với gia đình, việc đầu tiên ông làm là thuê máy múc đào nhiều con mương chạy dọc khu đồng, nối trực tiếp với dòng nước từ sông Hoàng. Những con mương ấy không đơn thuần để dẫn nước. Chúng tạo ra dòng chảy liên tục, đồng thời mở đường để cáy ngoài tự nhiên theo con nước bò vào sinh sống. Ven các bờ mương, ông giữ nguyên những bãi cói cũ, thậm chí trồng bổ sung thêm cói để giữ đất, tạo bóng mát và nơi trú ngụ cho cáy.
Theo ông Điệp, với con cáy, những gốc cói già là kho thức ăn tự nhiên. Rong rêu, phù du và lớp hữu cơ bám quanh gốc cói chính là nguồn dinh dưỡng giúp cáy phát triển khỏe mạnh mà không cần bổ sung thức ăn. Chính vì vậy, công việc hàng ngày của ông không phải cho cáy ăn mà là dọn mương, khơi thông dòng nước, kiểm tra mực nước, hạn chế thấp nhất việc làm xáo trộn môi trường và lặng lẽ chờ đợi.
Sau một thời gian, dọc các con mương nhân tạo bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều miệng hang nhỏ. Những vệt đất mới liên tục nổi lên sau mỗi đợt nước rút. Ông biết đàn cáy đã thực sự chọn khu đồng của mình làm nơi trú ngụ.
Vụ khai thác cáy đầu tiên đạt gần 40kg/sào, vượt xa dự tính ban đầu của ông. Những con cáy chắc nịch không chỉ mang lại cho ông nguồn thu sau những ngài dài kiên trì nỗ lực, chúng còn giúp ông đánh bay những dị nghị ban đầu. Người làng bắt đầu nhìn ông bằng ánh mắt thán phục, thậm chí có người còn đặt cho ông biệt danh “ông vua nuôi cáy”.
Theo ông Điệp, cáy ưa sống những nơi có nguồn nước sạch, lớp bùn còn nguyên trạng, dòng chảy thông thoáng và ít chịu tác động từ con người. Ảnh: Trung Quân.
Khai thác thuận tự nhiên, giữ nguồn lợi dài lâu
Ông Điệp chia sẻ, giữ được cáy ở lại trú ngụ đã khó, khai thác thế nào để có sản lượng cao nhất mà không phá vỡ quần thể cáy là việc còn khó hơn. Theo kinh nghiệm của ông, tuyệt đối không bắt cáy trong mùa sinh sản từ tháng 2 đến tháng 4 hàng năm. Dù biết đây là thời điểm cáy xuất hiện dày đặc nhất, ông vẫn kiên quyết để chúng sinh sản tự nhiên. Chỉ từ cuối tháng 4 đến tháng 7, khi đàn cáy đã qua mùa sinh sản, việc khai thác mới được tiến hành. Sở dĩ ông làm vậy vì muốn có nguồn lợi lâu dài, phải biết để dành cho mùa sau. Nếu khai thác tận diệt, mô hình sẽ nhanh chóng đi vào vết xe đổ của việc đánh bắt ngoài tự nhiên.
Một kinh nghiệm khác là không thu hoạch ồ ạt. Mỗi ngày chỉ bắt lượng vừa đủ theo nhu cầu thị trường. Nhờ vậy, mật độ cáy luôn được duy trì ổn định, hệ sinh thái không bị xáo trộn, còn thương lái thì luôn có nguồn hàng chất lượng.
Hiện mỗi năm gia đình ông thu khoảng 3 tấn cáy thương phẩm. Với giá bán khoảng 75.000 – 80.000 đồng/kg, riêng con cáy mang lại nguồn thu gần 200 triệu đồng. Bên cạnh đó, diện tích trong đồng có thể trồng cói ông không canh tác mà cho người dân trong vùng thuê khoán lại trồng, giúp ông có thêm nguồn thu tương đối ổn định trong năm.
Mỗi mùa cáy đến, thương lái lại tìm về tận nơi thu mua. Có người còn đặt trước vì cáy tự nhiên ngày càng hiếm, trong khi cáy ở khu ruộng của ông luôn chắc thịt, đồng đều và giữ được hương vị đặc trưng.
Ngoài bán tươi, con cáy có thể chế biến thành nhiều sản phẩm có giá trị. Ảnh: Trung Quân.
Không dừng lại ở việc bán cáy tươi, ông Điệp đang thử nghiệm một hướng đi mới. Sau nhiều mẻ ủ thử được người quen đánh giá cao, ông dự định đầu tư cơ sở chế biến mắm cáy, đồng thời nghiên cứu sản phẩm cáy cấp đông để kéo dài thời gian tiêu thụ. Xa hơn, ông mong muốn hoàn thiện quy trình sản xuất, đăng ký sản phẩm OCOP để con cáy quê không chỉ là món ăn dân dã mà có thể trở thành đặc sản mang thương hiệu của địa phương.
“Mừng nhất là có nhiều người tìm đến tham khảo mô hình của mình với hi vọng áp dụng được cho vùng đồng chiêm trũng có điều kiện tương tự. Thay vì cố cải tạo để canh tác những loại cây, con không phù hợp, việc tận dụng lợi thế về nguồn nước, thảm thực vật và điều kiện tự nhiên để phát triển các đối tượng bản địa có thể mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn, đồng thời góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và giảm chi phí sản xuất”, ông Lê Huy Điệp cho hay.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
