Con đường nào để thủy sản Việt thích ứng?

Tác động của MMPA là có, nhưng chưa đến mức quá bi quan

Theo ông Lê Trần Nguyên Hùng, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), MMPA được ban hành năm 1972, song đến năm 2017 mới bắt đầu áp dụng các yêu cầu cụ thể đối với các quốc gia xuất khẩu thủy sản vào thị trường Hoa Kỳ. Theo MMPA, các quốc gia phải xây dựng hệ thống biện pháp, quy định và chương trình hành động nhằm bảo đảm không gây tổn thương cho các loài thú biển trong quá trình khai thác thủy sản.

Đạo luật này đưa ra 7 nhóm tiêu chí về “tương đương”, được áp dụng thống nhất trên phạm vi toàn cầu. Theo đó, nếu một nghề cá hoặc một loài khai thác không được công nhận tương đương thì sản phẩm từ nghề cá đó sẽ không đủ điều kiện xuất khẩu vào Hoa Kỳ.

Để một nghề cá được công nhận tương đương với Hoa Kỳ, chẳng hạn như nghề lưới rê hoặc lưới vây khai thác cá ngừ cần đáp ứng nhiều yêu cầu: Xác định được tỷ lệ khai thác không chủ ý và có giải pháp giảm thiểu; triển khai các biện pháp kỹ thuật phù hợp; thiết lập hệ thống giám sát, truy xuất được quá trình khai thác thông qua nhật ký khai thác, giám sát tại cảng; đồng thời phải có đầy đủ quy định pháp luật làm cơ sở thực thi.

Trường hợp không có biện pháp phù hợp, không cung cấp được thông tin đầy đủ hoặc không chứng minh được mức độ tuân thủ, nghề cá hay loài đó sẽ bị xem là không tương đương.

Lãnh đạo Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho biết: “Hiện nay, Việt Nam có 27 nghề khai thác liên quan, trong đó 3 nghề miễn trừ, 1 nghề đã được công nhận tương đương và 11 nghề chưa được công nhận”.

Trên tổng số 139 quốc gia được xem xét, có 89 nước được công nhận tương đương hoàn toàn; 34 nước được công nhận tương đương một phần và Việt Nam nằm trong nhóm này; 12 nước không được công nhận tương đương.

Về kim ngạch, xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ năm 2024 đat hơn 1,8 tỷ USD, trong đó 11 nghề không tương đương chiếm hơn 512 triệu USD. Sản phẩm sử dụng nguyên liệu khai thác trong nước chỉ chiếm khoảng 61 triệu USD; phần giá trị còn lại chủ yếu sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, phụ thuộc vào các quốc gia đã được Hoa Kỳ công nhận tương đương và các quốc gia tương đương một phần giống Việt Nam.

“Nhìn tổng thể, bức tranh này cho thấy tác động của MMPA là có, nhưng chưa đến mức quá bi quan”, ông Hùng nhấn mạnh.

Việt Nam đã, đang và sẽ làm gì để thích ứng?

Từ ngày 1/1/2026, các sản phẩm từ 11 nghề cá chưa được công nhận tương đương sẽ không đủ điều kiện xuất khẩu vào Hoa Kỳ. Trước thực tế này, ông Hùng đặt ra câu hỏi: Việt Nam đã, đang và sẽ làm gì để thích ứng?

Theo ông Hùng, trước khi Hoa Kỳ ban hành thông báo chính thức ngày 26/8/2025, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực chuẩn bị trong giai đoạn 2019 – 2025. Hệ thống nghị định đã được ban hành, trong đó có cả một chương riêng về giám sát, quy định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý, thuyền trưởng và ngư dân; quy định chế độ quản lý đối với từng nhóm loài; cũng như yêu cầu truy xuất nguồn gốc thông qua việc ghi chép nhật ký khai thác.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng nhiều quy định và công cụ hỗ trợ như: Tính toán sơ bộ tỷ lệ đánh bắt ngoài ý muốn; ban hành sổ tay hướng dẫn, triển khai giám sát thông qua nhật ký khai thác và giám sát tại cảng cá.

Đồng thời, cũng ban hành các chương trình trọng điểm như: Kế hoạch hành động quản lý và bảo tồn thú biển Việt Nam giai đoạn 2024 – 2028 theo Quyết định số 1287/QĐ-BNN-KN ngày 8/5/2024; Chương trình giám sát viên trên tàu cá hoạt động khai thác thủy sản ở vùng biển Việt Nam theo Quyết định số 456/QĐ-BNNMT ngày 24/3/2025; Kế hoạch giảm thiểu khai thác không chủ ý các loài thú biển tại Việt Nam giai đoạn 2025 – 2030 theo Quyết định số 455/QĐ-BNNMT ngày 24/3/2025.

Trên cơ sở đó, hiện nay Việt Nam đang triển khai nhiều nội dung cụ thể như: Rà soát, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật, trong đó đặc biệt chú trọng các giải pháp kỹ thuật để giảm thiểu khai thác không chủ ý; điều tra hiện trạng quần thể thú biển; điều tra, đánh giá hiệu quả sử dụng thiết bị xua đuổi thú biển; chương trình giám sát hoạt động khai thác trên tàu cá; xây dựng cơ sở dữ liệu về thú biển; xây dựng các biện pháp kỹ thuật phù hợp để đáp ứng yêu cầu tương đương của Hoa Kỳ.

Đồng thời, Cục Thủy sản và Kiểm ngư cũng đã tham mưu cho Bộ ban hành quy định chứng nhận thủy sản, sản phẩm thủy sản xuất khẩu vào thị trường Hoa Kỳ; chỉ đạo các địa phương tăng cường công tác chuyển đổi nghề có nguy cơ ảnh hưởng đến thú biển như lưới rê, kéo.

Đối với 11 nghề chưa được công nhận tương đương, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đã 4 lần báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Thủ tướng Chính phủ; đồng thời ban hành 2 văn bản chỉ đạo các địa phương triển khai.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có công hàm gửi Bộ trưởng Bộ Thương mại Hoa Kỳ; Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên cũng đã có văn bản trao đổi, đồng thời làm việc với Đại sứ quán Hoa Kỳ để tham vấn kỹ thuật. Song song với đó, Việt Nam cũng đã thuê tư vấn độc lập nhằm rà soát, nhận diện những điểm còn hạn chế.

Cục Thủy sản và Kiểm ngư đã thành lập Tổ công tác gồm 16 thành viên là các chuyên gia đầu ngành đến từ các viện, trường và Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP). Tổ công tác tập trung rà soát 11 nghề chưa được công nhận, bổ sung dữ liệu, chứng cứ khoa học để đề xuất công nhận tương đương đối với một số nghề cụ thể.

Chẳng hạn, nghề khai thác ghẹ bằng lồng bẫy, lưới rê tầng đáy hầu như không gây tác động đến thú biển; nghề vây cá ngừ đang trong quá trình nộp hồ sơ xin chứng nhận MSC; hay nghề câu cá cờ kiếm cũng được đánh giá là ít ảnh hưởng… Trên cơ sở đó, Việt Nam sẽ triển khai trên thực tế để thông tin, dữ liệu và chứng cứ khoa học, để nộp lại hồ sơ để Hoa Kỳ xem xét công nhận đối với các nghề phù hợp.

“Đối với những nghề khai thác truyền thống tồn tại lâu đời, việc xây dựng biện pháp phù hợp không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Việt Nam đã thuê chuyên gia tư vấn – trong đó có chuyên gia từng phụ trách lĩnh vực này của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ để rà soát, chỉ ra những điểm cần hoàn thiện trong thời gian tới”, lãnh đạo Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho biết.