[Bài 3] Hiệu quả… chông chênh

Bài toán không dễ giải

Thời điểm này, trên những vuông tôm ở Long Điền, Điền Hải, Vĩnh Hậu hay tận các vùng Đầm Dơi, Cái Nước, Năm Căn, Ngọc Hiển, người nuôi tất bật cải tạo ao, xử lý môi trường, chuẩn bị con giống cho vụ mới. Thế nhưng, đằng sau sự nhộn nhịp ấy là nỗi lo ngày một lớn: chi phí đầu vào tăng cao, kéo theo bài toán hiệu quả trở nên chông chênh hơn bao giờ hết.

Trước đây, chỉ cần nguồn vốn vừa phải, nhiều hộ dân đã có thể tự tin bước vào vụ nuôi. Ngày nay, mọi thứ đã khác. Từng khoản chi, từ thức ăn, chế phẩm sinh học đến điện, xăng dầu đều tăng, khiến tổng chi phí đội lên đáng kể.

Ông Ngô Quang Hùng, hộ nuôi tôm công nghệ cao lâu năm ở ấp Bửu Đông, xã Long Điền chia sẻ: “Thức ăn chiếm hơn một nửa chi phí nuôi tôm. Chỉ cần giá thức ăn tăng là tổng chi phí đội lên rất nhiều, có thể từ 5-15%. Chưa kể các loại khoáng chất, vi sinh xử lý môi trường cũng tăng”.

Không chỉ riêng ông Hùng, nhiều hộ nuôi tôm tại các vùng trọng điểm đều có chung nhận định: chi phí sản xuất hiện nay đã tăng lên một mặt bằng mới, cao hơn nhiều so với vài năm trước. Giá xăng dầu tăng kéo theo hàng loạt chi phí liên quan tăng theo, từ vận chuyển vật tư, con giống đến giá thành thức ăn và thuốc phòng bệnh.

Trong cơ cấu chi phí, thức ăn luôn là khoản lớn nhất. Với các mô hình thâm canh và siêu thâm canh, chi phí thức ăn có thể chiếm trên 50% tổng chi phí. Khi giá thức ăn tăng, toàn bộ kế hoạch sản xuất lập tức bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó, chi phí điện cũng trở thành áp lực lớn. Những ao nuôi mật độ cao phải vận hành hệ thống quạt nước, sục khí, bơm nước gần như liên tục để duy trì môi trường ổn định. Mỗi tháng, tiền điện có thể lên đến hàng chục triệu đồng, trở thành gánh nặng không nhỏ đối với nhiều hộ.

Một số hộ nuôi cho biết, trước đây có thể xoay xở với nguồn vốn tự có hoặc vay mượn nhỏ lẻ, nhưng hiện nay, nếu không chuẩn bị nguồn vốn đủ lớn ngay từ đầu, rất khó duy trì sản xuất. Chỉ cần phát sinh thêm chi phí hoặc gặp rủi ro, người nuôi dễ thua lỗ.

Việc xuống giống không còn là quyết định đơn giản. Nhiều hộ phải cân nhắc kỹ lưỡng, tính toán từng khoản chi trước khi bắt đầu vụ nuôi. Có người chọn giảm mật độ thả, có người thu hẹp diện tích, thậm chí có hộ tạm thời “treo ao” chờ thời điểm thuận lợi hơn.

Đầu ra tôm thương phẩm gặp khó

Không chỉ chịu áp lực từ chi phí đầu vào, người nuôi tôm ở Cà Mau còn phải đối diện với những bất ổn từ đầu ra. Khi chi phí tăng, giá tôm lại biến động thất thường, phụ thuộc nhiều vào thị trường, đặc biệt là thị trường xuất khẩu, khiến rủi ro càng nhân lên.

Tại xã Vĩnh Hậu, nhiều ao nuôi chậm xuống giống hơn so với mọi năm. Một số ao bỏ trống, cỏ mọc lưa thưa, phản ánh sự thận trọng của người nuôi trước những biến động khó lường.

Theo người dân, nuôi tôm hiện nay không còn đơn thuần dựa vào kinh nghiệm như trước. Từng yếu tố môi trường nước, lượng thức ăn, tình hình dịch bệnh đều phải theo dõi sát sao. Chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể khiến cả vụ nuôi thất bại.

Giá tôm giảm càng làm cho bài toán kinh tế thêm khó. Hiện nay, tôm loại 30 con/kg chỉ còn khoảng 110.000 – 120.000 đồng/kg, còn tôm loại 20 con/kg ở mức 160.000 – 170.000 đồng/kg, giảm từ 60.000 – 70.000 đồng/kg so với trước Tết. Mức giá này khiến nhiều hộ nuôi gần như không có lãi, thậm chí thua lỗ nếu gặp rủi ro về dịch bệnh hoặc tỷ lệ hao hụt cao.

Ông Long Văn Nghĩa, hộ nuôi tôm tại xã Vĩnh Hậu, với hơn 20 năm gắn bó với nghề, không giấu được nỗi lo: “Hơn 20 năm nuôi tôm, tôi chưa thấy vụ nào rủi ro như vụ nuôi năm nay. Từ đầu năm 2026 đến nay, chi phí nuôi tôm liên tục tăng mạnh, tôm thường bị nhiễm bệnh, đặc biệt là bệnh đốm trắng hoành hành, trong khi giá tôm nguyên liệu lại giảm sâu”.

Theo ông Nghĩa, khi tôm xuất hiện dịch bệnh, người nuôi buộc phải thu hoạch sớm để giảm thiệt hại. Tuy nhiên, thực tế không phải lúc nào cũng thuận lợi. “Nhiều khi gọi thương lái nhưng họ hẹn 3-5 ngày, có khi cả tuần mới đến mua. Lúc đó bệnh đã lây lan rồi, thiệt hại càng nặng hơn”, ông nói.

Theo các doanh nghiệp thu mua thủy sản, giá tôm trong nước phụ thuộc lớn vào thị trường xuất khẩu. Khi nhu cầu từ các thị trường lớn giảm, hoặc lượng tồn kho tăng, giá thu mua trong nước sẽ giảm theo. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động, ngành tôm Việt Nam đang phải cạnh tranh gay gắt với các quốc gia sản xuất lớn, khiến giá cả khó ổn định.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng đang tác động rõ rệt đến nghề nuôi tôm. Những đợt mưa trái mùa xuất hiện từ đầu năm 2026, kéo dài nhiều giờ, làm thay đổi đột ngột các yếu tố môi trường trong ao nuôi, tạo điều kiện cho dịch bệnh phát sinh. Người nuôi buộc phải tăng chi phí xử lý môi trường, nhưng hiệu quả không phải lúc nào cũng như mong muốn.

Trước áp lực kép từ chi phí và thị trường, nhiều hộ nuôi đã thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chạy theo sản lượng, họ tập trung nâng cao tỷ lệ sống của tôm, giảm rủi ro. Một số hộ chuyển sang mô hình quảng canh cải tiến hoặc kết hợp nuôi nhiều đối tượng để phân tán rủi ro.

Ở góc độ quản lý, ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, cho rằng việc tổ chức lại sản xuất là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. “Để giảm áp lực chi phí và rủi ro thị trường, người nuôi tôm cần tăng cường liên kết với hợp tác xã và doanh nghiệp. Đồng thời, áp dụng tiến bộ kỹ thuật, quản lý tốt môi trường ao nuôi và sử dụng thức ăn hợp lý để giảm chi phí sản xuất”, ông Sử nhấn mạnh.

Khi tham gia vào chuỗi liên kết, người nuôi có thể tiếp cận con giống chất lượng, vật tư đầu vào ổn định và đặc biệt là có đầu ra rõ ràng, giảm phụ thuộc vào thương lái. Cùng với đó, việc tuân thủ lịch thời vụ, lựa chọn con giống đảm bảo chất lượng và áp dụng các mô hình nuôi bền vững cũng được khuyến khích nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất.

Dù còn nhiều lo toan, người nông dân đất mũi vẫn đặt niềm tin vào con tôm, sinh kế gắn bó bao năm qua. Nhưng để con tôm thực sự mang lại hiệu quả, bài toán sản xuất giờ đây không chỉ nằm ở ao nuôi, mà còn ở cách tổ chức lại cả chuỗi giá trị, hướng đến một nghề nuôi bền vững hơn trong tương lai.