[Bài 2] Từ nhập khẩu tinh hoa đến hệ sinh thái hiện đại

Theo TS Nguyễn Thanh Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chăn nuôi, Chủ tịch Hiệp hội Gia cầm Việt Nam, giống là điểm khởi phát của sản xuất, nhưng chỉ quyết định một phần kết quả. Điều còn lại nằm ở cách tổ chức hệ thống chăn nuôi, cách quản trị và cách gắn kết với thị trường.

Chính vì vậy, tiến bộ giống trong ngành chăn nuôi của Việt Nam không đơn thuần là vấn đề khoa học mà là câu chuyện về sự thay đổi tư duy và cấu trúc ngành.

Tiến bộ giống hình thành hệ sinh thái chăn nuôi hiện đại

Giai đoạn đầu những năm 2000 đánh dấu bước ngoặt lớn của ngành chăn nuôi Việt Nam, bắt đầu quá trình hiện đại hóa bằng việc thay đổi giống. Hàng loạt giống vật nuôi cao sản được nhập khẩu và lai tạo. Lợn ngoại như Yorkshire, Landrace, Duroc dần thay thế giống nội năng suất thấp. Gia cầm công nghiệp phát triển nhanh nhờ các dòng có năng suất trứng và thịt vượt trội.

Đây là bước đi mang tính nền tảng, nhưng tác động không chỉ nằm ở tăng năng suất. Bởi khi giống thay đổi, toàn bộ hệ thống sản xuất buộc phải thích ứng. Thức ăn phải đảm bảo dinh dưỡng cao hơn. Chuồng trại phải kiểm soát môi trường tốt hơn. Quy trình chăm sóc phải chính xác và đồng bộ hơn. Một chuỗi chuyển đổi được kích hoạt, kéo theo sự phát triển của các ngành liên quan.

Đến khoảng năm 2010, công nghiệp thức ăn chăn nuôi bùng nổ, trở thành một trong những trụ cột quan trọng của ngành.

Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Thanh Sơn, giống chỉ chiếm khoảng 30% thành công, phần còn lại phụ thuộc vào phương thức chăn nuôi và quản trị. Điều này cho thấy một thực tế, giống tốt không tự tạo ra hiệu quả. Nó cần một hệ sinh thái phù hợp để phát huy giá trị.

Giai đoạn 2011 – 2020 đánh dấu bước phát triển tiếp theo của hệ sinh thái đó. Các mô hình chăn nuôi công nghệ cao, chuỗi sản xuất khép kín (3F), hệ thống chuồng kín và tự động hóa được triển khai ngày càng rộng rãi. Việt Nam cũng từng bước tự chủ được nhiều loại vaccine quan trọng. Trong bối cảnh này, giống không còn là yếu tố độc lập. Nó trở thành một phần của chuỗi giá trị, nơi mọi khâu đều liên kết với nhau.

Sự thay đổi này đã tạo ra sự phân hóa rõ rệt trong ngành. Chẳng hạn với chăn nuôi gia cầm, đến năm 2025, ngành duy trì tăng trưởng ổn định với sản lượng thịt khoảng 2,6 triệu tấn, trứng hơn 21 tỷ quả, tổng đàn khoảng 585 triệu con.

Nhưng phía sau là sự sàng lọc mạnh mẽ. Những doanh nghiệp và trang trại có đầu tư bài bản, kiểm soát tốt an toàn sinh học và chủ động chuỗi giá trị tiếp tục phát triển. Trong khi đó, các mô hình nhỏ lẻ, thiếu liên kết dần gặp khó khăn. Điều này cho thấy tiến bộ giống chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với tổ chức sản xuất hiện đại.

Từ năm 2021 đến nay, lĩnh vực chăn nuôi bước vào một giai đoạn mới – chăn nuôi 4.0. Các công nghệ như IoT, AI và tự động hóa được áp dụng rộng rãi vào trang trại. Nhiệt độ, độ ẩm, khẩu phần ăn và tình trạng sức khỏe vật nuôi được kiểm soát bằng dữ liệu theo thời gian thực. Nhờ đó, rủi ro được giảm thiểu, hiệu suất được tối ưu hóa.

Trong bối cảnh này, giống không chỉ là yếu tố di truyền mà là một phần của hệ thống vận hành dựa trên dữ liệu. Đây là bước chuyển quan trọng, từ việc sở hữu giống tốt sang khả năng khai thác tối đa giá trị của giống.

Chuyển đổi tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế trong phát triển giống

Nếu tiến bộ công nghệ là một trục chuyển động thì trục còn lại sâu sắc hơn và ảnh hưởng mang tính lâu dài hơn là sự thay đổi tư duy.

Trong thời gian dài, ngành chăn nuôi vận hành theo logic sản xuất: tăng đàn, tăng sản lượng, tối đa hóa năng suất. Giống được lựa chọn chủ yếu dựa trên tiêu chí cao sản. Nhưng thực tiễn thị trường đã đặt ra những giới hạn rõ ràng. Một giống cho năng suất cao nhưng chi phí lớn, không phù hợp thị hiếu hoặc khó tiêu thụ vẫn có thể dẫn đến thua lỗ. Công nghệ nếu không gắn với thị trường sẽ không tạo ra giá trị.

TS Nguyễn Thanh Sơn nhìn nhận, khoa học công nghệ phải gắn với thị trường và thị trường phải trở thành “đường ray” định hướng cho sản xuất. Từ đó, tư duy phát triển giống bắt đầu thay đổi. Giống không còn được lựa chọn chỉ dựa trên năng suất mà phải đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chí như giá thành hợp lý, chất lượng sản phẩm, độ an toàn và khả năng tiêu thụ.

Một bài học quan trọng là cần kết hợp hài hòa giữa nguồn gen ngoại và nguồn gen bản địa. Nguồn gen ngoại mang năng suất cao nhưng đòi hỏi điều kiện chăn nuôi khắt khe. Nguồn gen bản địa có lợi thế về khả năng thích nghi và chất lượng sản phẩm. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và dịch bệnh ngày càng phức tạp, khả năng thích nghi trở thành yếu tố có giá trị dài hạn.

Tư duy ấy dẫn đến một chuyển dịch rõ rệt, đó là chuyển từ tối đa hóa năng suất, sản lượng sang tối ưu hóa giá trị. Ngành gia cầm năm 2025 cho thấy xu hướng này. Tư duy sản xuất đơn lẻ dần được thay thế bằng tư duy kinh tế chuỗi. Hoạt động chăn nuôi được tổ chức lại theo chuỗi khép kín, từ giống, thức ăn, chăn nuôi đến chế biến và tiêu thụ. Trong chuỗi đó, giống không chỉ là yếu tố kỹ thuật mà là một biến số kinh tế.

Một điểm mới không thể không kể đến trong giai đoạn hiện nay là vai trò của dữ liệu thị trường. Theo mô hình chuỗi giá trị hiện đại, dữ liệu tiêu dùng có thể điều khiển quy trình sản xuất, từ đó ảnh hưởng đến lựa chọn giống và phương thức nuôi. Khi thị trường biến động, người chăn nuôi có thể điều chỉnh nhanh quy mô đàn, cơ cấu sản phẩm và chiến lược sản xuất.

Thực tế quý I/2026 cho thấy rõ điều này. Sau Tết, nguồn cung gia cầm tăng mạnh trong khi sức tiêu thụ giảm khiến giá tại trại xuống thấp. Trong bối cảnh đó, bài toán không chỉ là giảm đàn mà là điều chỉnh toàn bộ chuỗi sản xuất theo tín hiệu thị trường. Giống, vì thế cũng phải được lựa chọn lại cho phù hợp với từng phân khúc tiêu thụ.

“Tiến bộ giống đã đóng vai trò quan trọng trong việc giúp ngành chăn nuôi Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng cao và ổn định trong nhiều năm”, ông Sơn kết luận và chỉ rõ, giá trị thực sự của giống không còn nằm ở nội tại mà ở cách nó được đặt trong hệ thống sản xuất và thị trường.

Từ ngày 27-28/3, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị khoa học, công nghệ chăn nuôi và thú y toàn quốc lần thứ nhất, với sự tham dự của lãnh đạo các cơ quan của Quốc hội, Văn phòng Chính phủ, các Bộ, ngành có liên quan; các cơ quan quản lý, các liên hiệp hội, hội, doanh nghiệp, các nhà khoa học ngành chăn nuôi và thú y trên phạm vi toàn quốc. Hội nghị diễn ra tại Trung tâm Hội nghị quốc gia, đường Phạm Hùng, phường Từ Liêm, TP. Hà Nội.

 Báo Nông nghiệp và Môi trường sẽ tường thuật trực tiếp sự kiện quan trọng này.