Khuyến nông nhân rộng cánh đồng canh tác lúa thông minh, phát thải thấp

Giảm đầu vào, tăng hiệu quả

Tại xã Định Hòa, tỉnh An Giang, trên cánh đồng của Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Thanh Xuân (HTX Thanh Xuân), vụ hè thu 2026 đánh dấu một bước chuyển trong cách trồng lúa của nông dân khi nhiều tiến bộ kỹ thuật được đưa vào đồng ruộng theo hướng đồng bộ. Từ gieo sạ bằng thiết bị bay không người lái (drone), giảm lượng giống, quản lý dinh dưỡng, tưới ngập – khô xen kẽ đến quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tất cả cùng hướng tới mục tiêu sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải.

HTX Thanh Xuân hiện có 35 thành viên, tổng diện tích sản xuất 144 ha. Vụ hè thu 2026, Trung tâm Khuyến nông An Giang phối hợp với Công ty TNHH Bayer Việt Nam và địa phương đã triển khai mô hình canh tác lúa thông minh, phát thải thấp thuộc chương trình “Hành trình lúa xanh đồng hành vì 1 triệu ha bền vững”, trên diện tích 3 ha để làm điểm trình diễn, ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật mới.

Mô hình không đặt nặng một giải pháp riêng lẻ mà xây dựng thành quy trình canh tác đồng bộ. Ruộng được vệ sinh sau thu hoạch, rơm được thu gom khỏi đồng ruộng, mặt ruộng được san phẳng, hệ thống rãnh được bố trí để thuận lợi quản lý nước. Giống lúa Đài Thơm 8 cấp xác nhận được sử dụng với lượng gieo chỉ 70kg/ha (so với mức 100kg/ha ở ruộng đối chứng).

Ông Danh Thảo, Phó Giám đốc HTX Thanh Xuân, cũng là hộ trực tiếp thực hiện mô hình cho biết, việc giảm mật độ gieo sạ giúp ruộng thông thoáng, cây lúa phát triển cứng cáp, hạn chế cạnh tranh dinh dưỡng, tạo điều kiện quản lý sâu bệnh hiệu quả hơn. Đến giai đoạn cuối, ruộng mô hình đạt khoảng 404 chồi/m2, tương đương và nhỉnh hơn ruộng đối chứng dù lượng giống gieo sạ thấp hơn đáng kể.

Quản lý nước cũng là mắt xích quan trọng. Quy trình tưới ngập – khô xen kẽ (AWD) được thực hiện theo từng giai đoạn sinh trưởng, chủ động đưa nước vào khi bón phân, cấy dặm và rút nước ở những thời điểm thích hợp. Cách làm này vừa đáp ứng nhu cầu của cây lúa, vừa tiết kiệm nước và góp phần hạn chế phát thải khí nhà kính.

Ở khâu dinh dưỡng, lượng phân hóa học được điều chỉnh theo hướng cân đối hơn, kết hợp phân hữu cơ và các sản phẩm chuyên dùng. Lượng đạm nguyên chất sử dụng trong mô hình khoảng 76kg/ha, giảm gần 9kg so với ruộng ngoài mô hình, lượng lân và kali cũng giảm.

Trên nền tảng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), nông dân tuân thủ nguyên tắc “4 đúng”, hạn chế phun thuốc không cần thiết, nhờ đó giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật khoảng 1 triệu đồng/ha.

Từ mô hình ra cánh đồng lớn

Kết quả cuối vụ cho thấy những thay đổi về kỹ thuật đã được chuyển thành hiệu quả kinh tế cụ thể. Năng suất lúa của mô hình đạt khoảng 7 tấn/ha. Với giá bán 6.300 đồng/kg, lợi nhuận mô hình đạt hơn 22 triệu đồng/ha, cao hơn khoảng 4,2 triệu đồng/ha so với ruộng ngoài mô hình.

Theo Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông An Giang Lê Văn Dũng, hiệu quả kinh tế chỉ là môt phần của chương trình, quan trọng hơn là cách tiếp cận sản xuất đang thay đổi. Nông dân không còn nhìn từng biện pháp kỹ thuật một cách riêng lẻ mà bắt đầu quản lý cả quá trình sản xuất, từ giống, đất, nước, dinh dưỡng, dịch hại đến thu hoạch và xử lý phụ phẩm. Toàn bộ diện tích mô hình được cơ giới hóa các khâu gieo sạ, chăm sóc và thu hoạch.

Từ 3 ha trình diễn ở HTX Thanh Xuân, vấn đề đặt ra là làm thế nào đưa quy trình này ra diện tích lớn hơn. Muốn hình thành những cánh đồng lúa chất lượng cao, phát thải thấp, cần tiếp tục đầu tư cơ giới hóa đồng bộ, hoàn thiện hạ tầng phục vụ quản lý nước, đồng thời tổ chức sản xuất theo hợp tác xã để thuận lợi áp dụng cùng một quy trình kỹ thuật.

Sự tham gia của doanh nghiệp cũng cần đi xa hơn việc cung cấp vật tư, tiến tới liên kết chuỗi từ đầu vào, tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng đến thu mua sản phẩm. Khi lúa sản xuất theo quy trình giảm phát thải được nhận diện và có cơ chế thu mua phù hợp, nông dân sẽ có thêm động lực duy trì mô hình lâu dài.

An Giang là tỉnh sản xuất lúa lớn với diện tích gieo trồng hàng năm khoảng 1,34 triệu ha, sản lượng trên 8 triệu tấn. Vì vậy, chỉ cần những giải pháp kỹ thuật như giảm giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới được nhân rộng trên diện tích đủ lớn, hiệu quả kinh tế và môi trường mang lại sẽ rất đáng kể.

Từ những mô hình nhỏ trên đồng ruộng, khuyến nông đang tạo cầu nối để kỹ thuật mới trở thành tập quán mới. Khi nông dân nhìn thấy năng suất được giữ vững, chi phí giảm, lợi nhuận tăng, cánh đồng lúa thông minh, phát thải thấp sẽ có cơ sở để nhân rộng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở ĐBSCL.

Các mô hình chuyển giao kỹ thuật đã thể hiện rõ vai trò của hệ thống khuyến nông trong quá trình chuyển đổi sản xuất tại An Giang. Thay vì chỉ chuyển giao một kỹ thuật, cán bộ khuyến nông đồng hành cùng nông dân trong suốt vụ sản xuất, theo dõi diễn biến đồng ruộng, hướng dẫn điều chỉnh quy trình và so sánh hiệu quả với cách làm truyền thống. Khi hiệu quả được kiểm chứng trên ruộng của nông dân, khả năng tiếp nhận và nhân rộng sẽ cao hơn.