Mỏ vàng xanh Y Tý

Quần thể chè quý giữa mây ngàn

Ngược đèo dốc chênh vênh để đặt chân đến 2 thôn Sim San và Tả Suối Câu của xã Y Tý, chúng tôi mắt thấy tay chạm những gốc chè shan tuyết cổ thụ với lớp rêu phong đang lặng lẽ sinh sôi, ban phát tinh hoa của đất trời cho con người.

Chẳng ai biết chính xác những cây chè ấy có từ bao giờ. Chỉ biết rằng, từ thuở xa xưa khi cộng đồng người Dao, Mông và Hà Nhì băng rừng đến đây lập bản, đã thấy bóng dáng của cây chè vươn tán lá che rợp cả một khu rừng. Đối với đồng bào nơi đây, những gốc chè cổ thụ ấy chính là sự hiện linh của đất trời, là chứng nhân thầm lặng của đời sống người dân nơi rẻo cao nhiều khắc nghiệt.

Ông Cao Văn Văn, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Y Tý cho biết, vùng chè shan tuyết ở Sim San và Tả Suối Câu đã hình thành từ hàng trăm năm trước, gắn liền với đời sống của cộng đồng người Dao, Mông và Hà Nhì.

Toàn xã Y Tý hiện sở hữu khoảng 50 ha chè shan tuyết. Quý giá nhất trong số đó là quần thể hơn 1.000 gốc với diện tích khoảng 2,1 ha. Những “lão chè” này mọc phân tán trên đất rừng sản xuất và nương rẫy của các hộ gia đình, phân bố chủ yếu ở độ cao từ trên 1.000m thuộc hai thôn Sim San và Tả Suối Câu.

Đồng bào xem đó là báu vật. Để gìn giữ, cộng đồng các dân tộc anh em áp dụng phương thức canh tác hoàn toàn thuận tự nhiên, các hộ dân tự quản lý, chăm sóc và thu hoạch theo kinh nghiệm truyền lại từ cha ông. Mỗi năm bà con thường chỉ tiến hành làm cỏ và đốn tỉa một lần. Quá trình chăm sóc tuyệt đối không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật.

Nhờ giữ gìn được sự tinh khiết, hơn 1.000 cây chè cổ thụ của 62 hộ dân mang lại sản lượng khoảng hơn 5,2 tấn chè búp tươi mỗi năm. Giá thu mua búp tươi trung bình từ 30.000 – 50.000 đồng/kg, có thời điểm loại đắt nhất lên đến 200.000 đồng/kg. Chè tươi chủ yếu được các cơ sở tại địa phương thu mua, chế biến thành chè khô với nhiều mẫu mã đa dạng, cung ứng ra thị trường với giá từ 300.000 đồng đến 5 triệu đồng/kg tùy loại.

Mở cửa kho báu 

Mặc dù cây chè đã mang lại những giá trị kinh tế bước đầu, nhưng ông Cao Văn Văn còn nhiều trăn trở bởi tiềm năng thực sự vẫn chưa được khai thác.

“Giá trị cốt lõi của chè shan Y Tý không nằm ở bản thân gốc chè mà nằm ở hệ sinh thái, giá trị văn hóa và tính độc bản vô cùng hiếm có. Phải làm sao để phát huy hết những giá trị ấy, mở cửa kho báu chè shan Y Tý”, ông Văn hào hứng.

Theo ông Văn, hiện nhiều giá trị của vùng chè quý còn bỏ ngỏ. Mặc dù sở hữu quần thể chè cổ thụ nguyên bản, nguồn gen bản địa và phương thức canh tác tự nhiên nhưng hiện địa phương mới chỉ dừng ở việc bán chè búp, chè lá nguyên liệu với giá trị thấp.

Về giá trị văn hóa, khách hàng cao cấp không chỉ mua trà mà còn mua câu chuyện, thế nhưng những câu chuyện tuyệt đẹp về người Hà Nhì, Mông, Dao hái chè trong biển mây hay văn hóa uống trà vùng biên vẫn chưa được khai thác bài bản để làm nên thương hiệu.

Hiện nay, người dân Y Tý vẫn đang bán nguyên liệu thô, trong khi nguyên liệu chè cổ thụ hoàn toàn có thể chế biến thành các dòng sản phẩm cao cấp, mang lại giá trị cao như bạch trà, lục trà, hồng trà, trà lên men, mỹ phẩm hay thực phẩm chức năng…

Việc kết hợp giữa biển mây, ruộng bậc thang, chợ phiên vùng biên và văn hóa tộc người để tạo ra các tuyến tham quan rừng chè, lớp học sao chè thủ công hay các mô hình homestay gắn với văn hóa trà vẫn là khoảng trống.

Xây dựng thương hiệu và phát huy hiệu quả quần thể chè shan cổ thụ chính là lời giải cho bài toán phát triển bền vững, tạo việc làm, tăng thu nhập, khuyến khích giữ rừng, giảm di cư lao động và trực tiếp góp phần giữ an ninh trật tự khu vực biên giới.

Chè shan tuyết là “mỏ vàng xanh” của Y Tý. Tuy nhiên, để mở cửa kho báu này, địa phương đang rất cần sự đầu tư đồng bộ từ khâu bảo tồn vùng nguyên liệu, thúc đẩy chế biến sâu đến xây dựng thương hiệu và phát triển du lịch trải nghiệm.

Có khá nhiều rào cản cần phải vượt qua. Ông Văn nhìn nhận, phần đông bà con vẫn chưa coi chè shan cổ thụ là tài sản cần được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt hay gắn kết với việc giữ gìn hệ sinh thái rừng nguyên sinh. Quy trình chăm sóc chủ yếu phó mặc cho tự nhiên khiến cây mọc quá cao, khó thu hái và cho năng suất thấp.

Thêm vào đó, kỹ thuật thu hái chưa chuẩn, hái quá già, hái lẫn cành non, bẻ cành, thời điểm thu hái không đồng đều làm giảm sức sinh trưởng của cây và gây khó khăn cho việc sản xuất dòng trà cao cấp. Ngoài ra, khâu chế biến hiện nay 100% là thủ công (sao tay, vò tay, phơi tự nhiên) và không phân loại nguyên liệu khiến chất lượng thiếu ổn định, rất khó để xây dựng thương hiệu lớn hay đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu.

Đặc biệt, sự thiếu vắng các doanh nghiệp trong khâu thu mua và chế biến đã hạn chế sinh kế của bà con. Hiện người dân chủ yếu bán búp tươi hoặc tự làm chè thành phẩm quy mô nhỏ lẻ, chưa hình thành được chuỗi liên kết hay hợp tác xã đủ mạnh. Điều này dẫn đến thực trạng chè shan chất lượng tốt nhưng giá bán bấp bênh, thương hiệu chưa có. Bà con thường chỉ bán được giá vào vụ xuân, các vụ khác gần như bỏ nên không chú tâm chăm sóc vì thu nhập quá thấp.

Để khai phá tiềm năng vùng chè cổ, xã Y Tý đang rốt ráo triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Trong đó, giải pháp đầu tiên là giao cán bộ khuyến nông trực tiếp xuống hướng dẫn bà con kỹ thuật đốn tỉa, chăm sóc, thu hái, bảo quản… Địa phương cũng phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ để sớm xây dựng và công nhận thương hiệu chè shan tuyết cổ thụ Y Tý, làm cơ sở pháp lý cho việc quản lý chất lượng.

Bên cạnh đó, Y Tý đang ấp ủ chiến lược phát triển nông nghiệp gắn chặt với du lịch sinh thái. Xã đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị đưa quần thể chè cổ thụ vào danh mục Cây Di sản. 

Theo định hướng, vùng chè sẽ duy trì sản lượng ít nhưng chất lượng phải độc bản, kết hợp ứng dụng công nghệ số để truy xuất nguồn gốc. Khách du lịch, người tiêu dùng khi đến đây sẽ được tận mắt chiêm ngưỡng, yên tâm thưởng thức và sẵn sàng chi trả mức giá xứng đáng cho cả một hệ sinh thái văn hóa dưới tán rừng.

Thông qua việc quy hoạch vùng nguyên liệu và thiết lập các chuỗi liên kết, địa phương đã bắt đầu kết nối với một số doanh nghiệp xuất khẩu để đưa sản phẩm chè shan tuyết cổ thụ đi chào hàng tại các thị trường khó tính nhưng đầy tiềm năng như Anh, Australia, Nhật Bản và Đài Loan…