Định vị thương hiệu chè Lào Cai [Bài 2]: Trăn trở Suối Giàng

Báu vật trên núi

Trong bức tranh đa sắc của văn hóa trà Việt, chè shan tuyết Suối Giàng (thuộc xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai) hội tụ trọn vẹn tinh hoa đất trời và văn hóa ngàn đời của vùng cao Tây Bắc. Nằm vắt vẻo trên những triền núi hùng vĩ ở độ cao hơn 1.400m so với mực nước biển, từ lâu Suối Giàng được mệnh danh là thủ phủ chè shan tuyết cổ thụ.

Hiện nơi đây đang gìn giữ quần thể hàng ngàn cây chè shan quý hiếm với khoảng 500 ha, trong đó gần 300 ha mọc tự nhiên. Quần thể này đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) công nhận là cây di sản, nằm rải rác tại các bản Giàng A, Giàng B, Pang Cáng, Suối Lóp… Theo nghiên cứu của các nhà khoa học, phần lớn các cây có độ tuổi từ 100 đến 300 năm, cá biệt có những cây đầu dòng ước đã 400 – 500 năm tuổi.

Chè cổ thụ thân có đường kính thân phổ biến từ 30 – 80cm, nhiều cây thân to hai người ôm không xuể, chiều cao cây từ 5 – 10m, cành tán vươn rộng, rêu mốc bám quanh thân cành. Đặc biệt, do quanh năm tắm mình trong mây mù và sương núi, những búp chè shan tuyết Suối Giàng mơn mởn, âm thầm chắt chiu dưỡng chất để tạo nên một hương vị tinh khiết, khác biệt hoàn toàn vùng chè khác.

Từ bao đời nay, đồng bào Mông ở Suối Giàng đã quần tụ và gắn bó máu thịt với cây chè. Vượt lên sinh kế thuần túy, cây chè đã trở thành biểu tượng linh thiêng của sự gắn kết và trường tồn, một câu chuyện về báu vật của Suối Giàng được kể qua nhiều thế hệ.

Câu chuyện đó là cả hành trình nhọc nhằn. Thời điểm thu hái chè lý tưởng nhất phải là lúc sáng sớm, khi sương đêm còn đọng trên lá và nắng mai vừa lên. Giữa núi rừng, người dân phải trèo lên những thân cây cao lớn, dùng tay trần khéo léo ngắt từng búp non. Từng động tác phải cẩn trọng để búp chè không bị dập nát.

“Mỗi cọng trà shan tuyết thơm ngon không chỉ là món quà quý giá dành cho thực khách mà còn chứa đựng cả mồ hôi, sự tỉ mỉ của đồng bào trên núi”, anh Lê Thanh Tùng, Giám đốc Hợp tác xã Chè 5 Cực ở xã Văn Chấn nói. Lên Suối Giàng, còn nếu muốn hiểu sâu về chè shan tuyết nhất định phải gặp Lê Thanh Tùng.

Đầu năm 1993, khi đặt chân lên Suối Giàng, anh Tùng vẫn còn là chàng thanh niên chưa biết uống trà. Thế nhưng chính những gốc chè cổ thụ sừng sững trên núi đã gieo vào lòng anh niềm say mê kỳ lạ. Mối duyên thực sự nảy nở khi anh chứng kiến những người dân ở đây sao chè thủ công để uống và bán cho du khách. Anh bắt đầu học hỏi, mài giũa và nhen nhóm ý tưởng về những mẻ trà cao cấp.

“Ngay từ đầu, định hướng của tôi là phải đi sâu vào chất lượng, phải làm ra chè tôm – loại cao cấp nhất, cho thực khách khó tính nhất”, anh Tùng chia sẻ.

Anh nhớ lại những ngày tháng ròng rã làm rồi hỏng, hỏng rồi bỏ. Có lúc mẻ trà ra lò ngon xuất chúng, tạo nên tiếng vang lớn, nhưng ngay mẻ sau lại thất bại vì chưa tìm ra được của quy luật lên men và sao sấy.

Sau hàng trăm lần thất bại, Tùng mới tìm ra chìa khóa để làm ra những mẻ trà chất lượng đồng đều. Phải nắm được hôm nay độ ẩm không khí bao nhiêu, tương đương với thủy phần trong chè bao nhiêu. Từ đó mới quyết định lượng chè cho vào cối, điều chỉnh nhiệt độ và thời gian diệt men cho phù hợp. 

Trong giới làm trà truyền thống có câu “phải nói chuyện được với lửa”. Với dòng trà lên men, phải “nói chuyện được với thời tiết”. Chỉ khi thấu hiểu được những yếu tố đó mới làm ra được thứ trà chuẩn vị, mới tạo ra được những mẻ trà xứng danh báu vật”, anh Tùng chia sẻ.

Năm 2024, bước ngoặt lớn đến với anh Tùng khi những sản phẩm trà do chính tay anh chế biến, từ dòng phổ thông đến cao cấp đã được một doanh nghiệp lớn bao tiêu toàn bộ. Chất lượng tuyệt hảo của trà đã thuyết phục họ gửi tham dự Cuộc thi Trà quốc tế tại Trung Quốc. Và không phụ lòng mong mỏi, những sản phẩm trà ấy đã xuất sắc giành được 3 giải thưởng lớn ngay trong lần đầu tiên “mang chuông đi đánh xứ người”. Đó là sự ghi nhận xứng đáng cho hành trình miệt mài, không ngừng hoàn thiện bản thân để trở thành một nghệ nhân đích thực.

Hiện nay, Hợp tác xã Chè 5 Cực do nghệ nhân Lê Thanh Tùng làm Giám đốc có gần 80 thành viên, sản xuất đa dạng các dòng trà từ phổ thông đến cao cấp. Mức giá sản phẩm giao động từ 500.000 đồng đến 35 triệu đồng/kg. Đỉnh cao trong số đó phải kể đến dòng bạch trà quý hiếm, có thời điểm giá lên tới 25 – 35 triệu đồng/kg. Để tương xứng với giá trị sản phẩm, mức giá Hợp tác xã thu mua chè búp tươi của bà con có lúc lên đến 320.000 đồng/kg, mang lại thu nhập cao cho những người hái chè thạo việc.

Trăn trở của Suối Giàng

Đánh giá về chất lượng nguyên liệu chè Suối Giàng, ánh mắt nghệ nhân Lê Thanh Tùng ánh lên niềm tự hào xen lẫn sự trân trọng: “Không ở đâu bằng Suối Giàng được! Tôi đã đi thử hết, Suối Giàng xứng danh là thủy tổ của trà. Khí hậu, thổ nhưỡng ở đây là do mẹ thiên nhiên ban tặng, tạo nên hương vị ít nơi có được”.

Chính tình yêu sâu đậm với chè Suối Giàng khiến anh Tùng không khỏi trăn trở trước những vấn nạn đang bào mòn danh tiếng của vùng chè quý. Điều khiến anh bức xúc nhất là tình trạng “làm trà bằng truyền thông”. Anh thẳng thắn chỉ trích nhiều người không có kiến thức về trà, chỉ mua lại những mẻ trà khô kém chất lượng từ người dân rồi đóng gói vào bao bì sang trọng, bán với giá trên trời, có thể vài triệu đến hàng chục triệu đồng/kg.

Bên cạnh đó, anh cũng chỉ ra nỗi niềm mà nhiều người làm chè chân chính thường gặp, đó là sự thiếu ổn định về chất lượng. Có những người rất tâm huyết, làm ra được một mẻ trà xuất thần, nhưng mẻ sau lại không ngon bằng. Họ làm theo kinh nghiệm, dựa vào may mắn. Vào hôm vô tình độ ẩm, thời tiết, nhiệt độ khớp nhau thì trà ngon, hôm sau thời tiết thay đổi, không biết cách điều chỉnh thì trà dở. 

Không chấp nhận sự thất thường ấy, từ 4 – 5 năm nay, anh Lê Thanh Tùng đã tiên phong áp dụng công nghệ bảo quản kho lạnh ở nhiệt độ -30 độ C. Nhờ đó, trà không chỉ giữ nguyên vẹn hương vị ban sơ mà qua thời gian vị trà còn trở nên thanh tao và sâu lắng hơn.

Điều khiến anh Tùng trăn trở nhất lúc này không phải là kỹ thuật chế biến mà là nguy cơ đe dọa trực tiếp đến môi trường sống của cây chè. Vẫn còn hiện tượng một số hộ dân để giảm công lao động đã lén lút sử dụng thuốc BVTV không đạt chuẩn. Nếu chính quyền không có biện pháp tuyên truyền, ngăn chặn kịp thời, vùng chè quý sẽ bị mất thương hiệu.

Cùng với đó, anh Tùng mong chính quyền, cơ quan quản lý nhà nước cần hỗ trợ xây dựng thương hiệu đúng người, đúng doanh nghiệp làm nghề chân chính. Việc buông lỏng quản lý, để tình trạng “loạn danh hiệu, nhãn hiệu” có thể phá hỏng hình ảnh, thương hiệu trà Suối Giàng.