LTS: Từ cú sốc dịch bệnh khiến sản lượng sụt giảm nghiêm trọng, Ecuador đã vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu tôm hàng đầu thế giới. Thành công này không chỉ đến từ lợi thế tự nhiên, mà còn là kết quả của quá trình đổi mới về con giống, công nghệ, quản trị và tổ chức sản xuất. Loạt bài “Giải mã kỳ tích tôm Ecuador” phân tích những yếu tố tạo nên sức cạnh tranh của ngành tôm nước này; đồng thời nhìn lại lợi thế và lựa chọn của tôm Việt Nam trong cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt trên thị trường toàn cầu.
Không nhất thiết phải cạnh tranh trên cùng một “sân”
Sự trỗi dậy của ngành tôm Ecuador đem lại nhiều bài học về chọn giống, công nghệ, quản trị và tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, ông Trần Quang Duy, Tổng Giám đốc kiêm người sáng lập Công ty TNHH Thần Vương cho rằng, không phải kinh nghiệm nào của Ecuador cũng có thể áp dụng nguyên mẫu tại Việt Nam.
Khác biệt trước hết nằm ở điều kiện sản xuất. Ecuador có diện tích nuôi lớn, cho phép duy trì mật độ thả thấp trên quy mô hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hecta. Trong khi đó, điều kiện diện tích, quy mô trang trại và khả năng đầu tư của phần lớn người nuôi Việt Nam rất khác.
Một trong những phân khúc Ecuador có lợi thế rõ rệt là tôm thẻ cỡ trung, khoảng 40 – 60 con/kg, bán nguyên con với giá cạnh tranh. Ảnh: CNA.
Vì vậy, theo ông Duy, điều quan trọng không phải là tìm cách sao chép mô hình Ecuador, mà cần xác định Việt Nam nên cạnh tranh ở đâu và phát huy những lợi thế nào đang có.
Một trong những phân khúc Ecuador có lợi thế rõ rệt là tôm thẻ cỡ trung, khoảng 40 – 60 con/kg, bán nguyên con với giá cạnh tranh. Chu kỳ nuôi ngắn, mật độ thấp và cấu trúc sản xuất quy mô lớn cho phép tôm Ecuador có giá tại ao khoảng 2,4 USD/kg mà người nuôi vẫn có thể duy trì hiệu quả.
Theo ông Duy, Việt Nam sẽ khó cạnh tranh trực diện trong phân khúc này, bởi mức giá thấp của Ecuador được hình thành từ cấu trúc của cả ngành, chứ không phải từ một kỹ thuật riêng lẻ mà người nuôi Việt Nam có thể áp dụng.
Lợi thế từ chế biến sâu và sản phẩm khác biệt
“Cửa” đầu tiên nằm ở chế biến sâu. Ông Duy cho rằng, đây là lĩnh vực Việt Nam đã xây dựng được lợi thế với nhiều sản phẩm như tôm bao bột, tôm ring, sushi ebi hay tôm hấp gia vị. Trong khi Ecuador mới đẩy mạnh phát triển năng lực chế biến những năm gần đây, Việt Nam đã có kinh nghiệm, đội ngũ lao động và quan hệ với các chuỗi bán lẻ tại Nhật Bản, Hàn Quốc và EU.
Khi sản phẩm được chế biến sâu và có giá trị cao hơn, chênh lệch về giá nguyên liệu không còn là yếu tố duy nhất quyết định khả năng cạnh tranh. Khi đó, năng lực chế biến, chất lượng sản phẩm, khả năng đáp ứng yêu cầu của khách hàng và kết nối thị trường trở nên quan trọng hơn.
Việt Nam đã xây dựng được lợi thế với nhiều sản phẩm như tôm bao bột, tôm ring, sushi ebi hay tôm hấp gia vị… Ảnh: Hồng Thắm.
Một hướng khác là tập trung vào những phân khúc mà mô hình sản xuất của Ecuador chưa có nhiều lợi thế. Tôm thẻ vẫn là sản phẩm chủ lực của Việt Nam và sẽ tiếp tục chiếm sản lượng lớn. Tuy nhiên, theo ông Duy, hệ thống nuôi nhiều vụ với chu kỳ ngắn của Ecuador phù hợp với tôm thẻ cỡ trung khoảng 40 – 60 con/kg. Muốn nuôi tôm đạt kích cỡ lớn hơn, họ sẽ phải thay đổi một mô hình đang vận hành hiệu quả.
Trong khi đó, Việt Nam có khả năng nuôi tôm thẻ cỡ lớn khoảng 25 – 30 con/kg, bên cạnh tôm sú cỡ lớn, tôm rừng và tôm – lúa sinh thái. Đây là những phân khúc mà ông Duy nhấn mạnh rằng ngành tôm Việt Nam cần tiếp tục củng cố, thay vì cạnh tranh trực diện với Ecuador ở những sản phẩm mà nước này có ưu thế về quy mô và giá thành.
Hai con số quyết định ngay trong ao nuôi
Nếu chế biến sâu và lựa chọn phân khúc thị trường là câu chuyện ở quy mô doanh nghiệp và toàn ngành, ông Duy cho rằng người nuôi vẫn có thể cải thiện khả năng cạnh tranh ngay trong chính ao tôm của mình.
Yếu tố đầu tiên là tỷ lệ sống. Theo ông Duy, giá thức ăn tôm hiện ở mức khoảng 33.000 – 40.000 đồng/kg và thức ăn có thể chiếm tới 60% giá thành. Trong bối cảnh người nuôi khó tác động đến giá thức ăn, vấn đề cần quan tâm là lượng thức ăn cần thiết để tạo ra một kg tôm thương phẩm.
Ông lấy ví dụ, với giá thức ăn 40.000 đồng/kg và hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) 1,4, riêng chi phí thức ăn đã vào khoảng 56.000 đồng/kg tôm, chưa tính các khoản xử lý ao và chi phí phát sinh nếu dịch bệnh xảy ra giữa vụ.
Tôm sú cỡ lớn, tôm rừng và tôm – lúa sinh thái là những phân khúc mà ngành tôm Việt Nam cần tiếp tục củng cố. Ảnh: Thanh Cường.
Vì vậy, cải thiện tỷ lệ sống không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật mà tác động trực tiếp đến giá thành. Tôm chết trong quá trình nuôi đồng nghĩa một phần thức ăn, công chăm sóc và chi phí đầu vào đã bỏ ra không tạo thành sản phẩm cuối cùng.
Theo ông Duy, đây cũng là một trong những điểm đáng chú ý từ Ecuador: Lợi thế của họ không đơn giản đến từ thức ăn rẻ, mà từ khả năng duy trì tôm khỏe và hạn chế hao hụt trong quá trình nuôi.
Yếu tố thứ hai là hồ sơ sản xuất sạch. Các thị trường lớn như: Mỹ, EU và Nhật Bản… ngày càng kiểm soát chặt dư lượng, trong khi các nhà máy chế biến cũng kiểm tra kháng sinh trước khi thu mua. Vì vậy, kiểm soát kháng sinh và duy trì hồ sơ sản xuất đáp ứng yêu cầu thị trường có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng tiêu thụ tôm.
Ông Duy cho rằng, lợi thế thị trường chỉ thực sự có giá trị khi sản phẩm đáp ứng được yêu cầu của nhà nhập khẩu. Một lô tôm gặp vấn đề về dư lượng có thể làm mất đi những lợi thế khác về thuế quan hay khả năng tiếp cận thị trường.
Học cách chủ động từng khâu
Bên cạnh công nghệ hay quy mô sản xuất, ông Duy nhấn mạnh về tinh thần từ mô hình Ecuador mà ngành tôm Việt Nam có thể học hỏi: “Từng bước khép kín và chủ động những khâu nằm trong khả năng của mình”.
Với người nuôi, đó có thể là chủ động hơn về con giống, xây dựng quy trình vi sinh ổn định và ghi chép dữ liệu qua từng vụ nuôi. Ở quy mô chuỗi sản xuất, các doanh nghiệp trong nước cũng đang từng bước tự chủ thêm nhiều khâu, từ thức ăn, thiết bị đến công nghệ.
“Khép được khâu nào, mình chủ động thêm khâu đó”, ông Duy nhìn nhận.
Theo ông, Việt Nam không cần và cũng khó sao chép nguyên mẫu một Ecuador với những vùng nuôi rộng lớn và mật độ thả thấp. Điều quan trọng hơn là nhận diện đúng lợi thế của mình.
Ở quy mô toàn ngành, đó là chế biến sâu, sản phẩm khác biệt và thị trường. Còn với từng ao nuôi, khả năng cạnh tranh bắt đầu từ những vấn đề rất cụ thể, nâng tỷ lệ sống, kiểm soát chi phí và tạo ra những lô tôm đáp ứng yêu cầu về an toàn, dư lượng.
Đó cũng là cách để tôm Việt Nam tìm được “trận” phù hợp trong một thị trường mà cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt.
Thay vì bước vào cuộc cạnh tranh về giá, ông Trần Quang Duy, Tổng Giám đốc kiêm người sáng lập Công ty TNHH Thần Vương cho rằng, ngành tôm Việt Nam còn những “cửa” khác để phát huy lợi thế.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
