Nuôi mực, đừng nghĩ ‘ngon ăn’

Lời Tòa soạn: Trước sự quan tâm ngày càng lớn đối với mô hình nuôi mực, anh Nguyễn Bá Ngọc, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Mực nhảy Biển Đông, chia sẻ những kinh nghiệm thực tế sau hơn 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm, đồng thời đưa ra những lưu ý để người dân thận trọng trước khi đầu tư vào một nghề nuôi còn mới mẻ.

Vài mô hình thành công chưa đủ để tạo nên một nghề nuôi bền vững

Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin, hình ảnh, video giới thiệu các mô hình nuôi mực trên đất liền, trong bể, thậm chí tại những khu vực đô thị. Hình ảnh những đàn mực sinh trưởng, bắt mồi, tăng trọng khiến nhiều người quan tâm và bắt đầu đặt câu hỏi: Nếu có thể nuôi mực trên đất liền, liệu đây có phải là một hướng đầu tư mới?

Câu trả lời là có thể nghiên cứu, có thể thử nghiệm. Nhưng không nên hiểu đơn giản rằng chỉ cần làm một bể nước, có mực giống và thức ăn là có thể hình thành ngay một mô hình nuôi thương phẩm hiệu quả.

Sau hơn 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm nhân giống và nuôi mực, chúng tôi nhận thấy để đưa con mực từ giai đoạn giống đến khi trở thành sản phẩm thương phẩm không phải là câu chuyện đơn giản. Chứng minh con mực có thể sống là một chuyện; chứng minh một mô hình nuôi mực có thể tồn tại bằng hiệu quả kinh tế lại là câu chuyện hoàn toàn khác.

Đằng sau một con mực sống được là hàng loạt bài toán về nguồn giống, chất lượng con giống, môi trường nước, nhiệt độ, độ mặn, ôxy, mật độ, thức ăn, thời điểm cho ăn, vận chuyển, thuần hóa, tỷ lệ sống, tốc độ tăng trưởng, chi phí vận hành và thị trường đầu ra.

“Tôi đã mất gần 10 năm và nhiều tỷ đồng để hiểu rằng, nuôi được con mực mới chỉ là bước đầu; để con mực thành một ngành kinh tế mới là bài toán lớn. Vì vậy, bà con đừng vội đầu tư chỉ vì thấy một mô hình thành công trên mạng. Hãy đến tận nơi, xem số liệu, hỏi tỷ lệ sống, tính đủ chi phí và cân nhắc trên chính điều kiện của mình. Chỉ khi bắt đầu một nghề mới bằng sự tỉnh táo, nghề nuôi mực mới có cơ hội phát triển bền vững”.

Nguyễn Bá Ngọc

Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Mực nhảy Biển Đông

Trong hơn 10 năm theo đuổi đối tượng nuôi này, doanh nghiệp đã trải qua nhiều lần thử nghiệm. Có những lần thành công, nhưng cũng có những lần thất bại và phải làm lại. Có những khoản đầu tư không thể thu hồi, những mô hình buộc phải thay đổi, những đêm phải tiếp tục tìm nguyên nhân vì sao tỷ lệ sống không đạt như kỳ vọng. Nhưng chính những thất bại đó đã tạo nên kinh nghiệm thực tế.

Chúng tôi không thể nói rằng mình đã có một công thức chuẩn có thể áp dụng cho mọi nơi. Điều chúng tôi có là những gì đã thử nghiệm, những thất bại đã trải qua và những gì đang tiếp tục được hoàn thiện.

Một nghề nuôi mới muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào một vài mô hình thành công. Mô hình chỉ thực sự có giá trị khi những yếu tố quan trọng được kiểm soát, kết quả được theo dõi bằng số liệu và bài toán kinh tế có thể tính toán một cách rõ ràng.

Nuôi được mực sống mới chỉ là bước đầu. Mực là đối tượng nuôi có nhiều đặc điểm khác biệt so với các loài thủy sản phổ biến. Người nuôi không chỉ cần quan tâm mực có ăn hay không, mà còn phải theo dõi khả năng thích nghi với môi trường, phản ứng trước những thay đổi về nhiệt độ và độ mặn, khả năng bắt mồi, mật độ nuôi và sự thay đổi hành vi trong từng giai đoạn.

Đặc biệt, mực có tập tính bắt mồi và hoạt động khác với nhiều loài thủy sản nuôi truyền thống. Vì vậy, nếu chỉ nhìn thấy một đàn mực đang sống khỏe trong bể rồi kết luận mô hình đã thành công thì vẫn còn quá sớm.

Người đầu tư phải trả lời được nhiều câu hỏi hơn: Tỷ lệ sống là bao nhiêu? Một kg mực cần bao nhiêu chi phí thức ăn? Mực mất bao lâu để đạt kích cỡ thương phẩm? Chi phí nước, điện, ôxy và xử lý môi trường là bao nhiêu? Nếu giá mực giảm thì mô hình có còn hiệu quả không? Và quan trọng nhất, sau khi tính toàn bộ chi phí, người nuôi thực sự còn lại bao nhiêu?

Chủ động con giống là nền tảng

Một trong những vấn đề quan trọng nhất khi phát triển nghề nuôi mực là nguồn giống. Nếu nguồn giống không ổn định, người nuôi rất khó kiểm soát những khâu phía sau. Không thể xây dựng một ngành sản xuất ổn định nếu đầu vào còn phụ thuộc và chưa kiểm soát được chất lượng.

Vấn đề thứ hai là vận chuyển mực. Đây là khâu tưởng nhỏ nhưng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ sống. Từ kinh nghiệm thực tế, chúng tôi nhận thấy người mới nuôi thường chưa chú ý đúng mức đến khâu vận chuyển và thuần hóa con giống.

Mực nhạy cảm với sự thay đổi của môi trường. Vì vậy, trước khi đưa mực từ nơi sản xuất giống đến khu vực nuôi mới, cần tính toán phương thức vận chuyển phù hợp với thời gian và khoảng cách.

Với những hành trình ngắn, mực có thể được vận chuyển trong hệ thống có kiểm soát điều kiện nước và ôxy. Với những hành trình dài hơn, yêu cầu đối với hệ thống vận chuyển, ôxy, nhiệt độ và chất lượng nước càng cao.

Khi mực đến nơi, không nên đưa ngay toàn bộ con giống vào môi trường mới mà cần có bước thuần hóa để mực thích nghi dần với nhiệt độ và độ mặn.

Trong trường hợp vận chuyển bằng túi ni-lông, khi đến nơi nên đặt túi trong nước tại khu vực nuôi một khoảng thời gian phù hợp để cân bằng nhiệt độ, giúp mực thích nghi trước khi thả. Nếu vận chuyển bằng xe nước, nước tại vùng nuôi có thể được bổ sung từng bước vào hệ thống vận chuyển để mực thích nghi dần. Đây là những thao tác tưởng như đơn giản nhưng nếu thực hiện không đúng có thể gây sốc môi trường và ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ sống.

Về mật độ nuôi, không phải cứ nhiều mực là nhiều lợi nhuận. Theo kinh nghiệm hiện tại của Mực nhảy Biển Đông, trong một số điều kiện nuôi, mật độ khoảng 6 con/m³ nước được doanh nghiệp sử dụng làm cơ sở tham khảo. Ví dụ, với thể tích nước khoảng 100 m³, số lượng mực tương ứng ở mật độ này khoảng 600 con.

Tuy nhiên, 6 con/m³ không phải là một công thức có thể áp dụng cứng cho mọi mô hình. Mật độ phù hợp còn phụ thuộc vào chất lượng nguồn nước, khả năng trao đổi nước, hệ thống ôxy, nhiệt độ, kích cỡ con giống, thiết kế lồng hoặc bể, năng lực quản lý và điều kiện thời tiết.

Nếu tăng mật độ nhưng hệ thống không đủ khả năng kiểm soát môi trường, người nuôi có thể phải đối mặt với tỷ lệ sống thấp, cạnh tranh thức ăn, chi phí tăng và chất lượng nước suy giảm.

Trong nuôi trồng thủy sản, mật độ cao không đồng nghĩa với lợi nhuận cao. Đây là điều người dân cần đặc biệt lưu ý khi tham khảo các mô hình trên mạng xã hội.

Thức ăn cũng là khoản chi phí không thể xem nhẹ. Trong khoảng 3 tháng đầu, theo quy trình doanh nghiệp đang áp dụng, mực được bổ sung các loại mồi sống phù hợp như cá hoặc tôm. Thức ăn được chia thành các cữ tùy theo giai đoạn phát triển và nhu cầu thực tế.

Qua theo dõi, doanh nghiệp nhận thấy mực có những khoảng thời gian hoạt động thấp hơn và những thời điểm nhu cầu bắt mồi cao hơn. Do đó, việc cho ăn cần được điều chỉnh theo từng giai đoạn, kích cỡ mực và khả năng bắt mồi.

Thức ăn cần được đưa xuống chậm và đều để mực có thể bắt mồi, hạn chế thức ăn chìm xuống đáy. Điều này đặc biệt quan trọng với các hệ thống nuôi trên đất liền. Thức ăn không được sử dụng không chỉ là khoản chi phí bị mất mà còn có thể trở thành nguồn gây ô nhiễm nước nếu không được kiểm soát.

Vì vậy, trước khi đầu tư, người nuôi cần tính được chi phí thức ăn trên một kg mực thương phẩm, thay vì chỉ quan tâm đến lượng thức ăn mỗi ngày.

Chưa thể chỉ nhìn vào giá bán để tính lợi nhuận

Theo số liệu mà Mực nhảy Biển Đông ghi nhận, trong điều kiện nuôi phù hợp, sau khoảng 5-6 tháng, mực thương phẩm có thể đạt khoảng 0,5-1,2 kg/con, tùy điều kiện nuôi và quá trình chăm sóc.

Doanh nghiệp từng ghi nhận giá mực sống loại 1 có thời điểm khoảng 420.000 đồng/kg. Về tỷ lệ sống, theo quy trình doanh nghiệp đang áp dụng, tỷ lệ từ khi thả giống đến thu hoạch được ghi nhận khoảng 30% ở một số mô hình.

Đây là số liệu thực tế của doanh nghiệp trong những điều kiện cụ thể, không phải tỷ lệ cố định áp dụng cho tất cả các mô hình nuôi.

Sau khi trừ các khoản chi phí, mức lợi nhuận tham khảo có thể khoảng 70-100 triệu đồng/tấn trong điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, đây chính là phần người đầu tư cần tỉnh táo nhất. Không thể lấy giá mực bán trên thị trường nhân với sản lượng dự kiến rồi coi đó là lợi nhuận.

Một bài toán đầu tư đầy đủ phải tính đến chi phí con giống, hao hụt trong quá trình vận chuyển, tỷ lệ sống, chi phí thức ăn, điện, nước, ôxy, nhân công, xử lý môi trường, thuốc, vật tư và thiết bị, khấu hao hệ thống, chi phí tài chính, chi phí thu hoạch, vận chuyển và giá bán thực tế tại thời điểm thu hoạch. Chỉ cần một vài yếu tố thay đổi, hiệu quả kinh tế của cả mô hình cũng có thể thay đổi rất lớn.

Nuôi mực trên đất liền không phải cuộc chơi dễ dàng

Nuôi mực trên đất liền là một hướng có thể tiếp tục nghiên cứu. Tuy nhiên, việc đưa mực vào bể nuôi trên đất liền, đặc biệt tại khu vực đô thị, đặt ra nhiều yêu cầu về kỹ thuật. Người nuôi phải giải quyết được nguồn nước đầu vào, độ mặn, nhiệt độ, ôxy, tuần hoàn nước, xử lý chất thải, điện năng, thức ăn và an toàn sinh học.

Nếu sử dụng hệ thống tuần hoàn hoặc bán tuần hoàn, chi phí đầu tư thiết bị và vận hành sẽ khác rất nhiều so với nuôi trên biển. Nếu sử dụng nước biển trực tiếp, lại phải tính đến chất lượng nguồn nước, khoảng cách lấy nước, khả năng thay nước, xử lý nước và những biến động môi trường theo mùa.

Do đó, một bể mực đẹp trên mạng xã hội có thể chứng minh rằng mực đang sống, nhưng chưa đủ để chứng minh đó là một mô hình sản xuất có hiệu quả kinh tế. Đây là điểm người dân cần phân biệt rõ trước khi bỏ vốn. “Đừng biến một nghề nuôi mới thành phong trào đầu tư”.

Ngày càng nhiều người quan tâm đến nuôi mực là tín hiệu tích cực. Nếu được nghiên cứu bài bản, con mực hoàn toàn có thể trở thành một đối tượng thủy sản có giá trị. Nhưng điều đáng lo là người dân có thể đầu tư dựa trên những thông tin chưa đầy đủ. Với một nghề nuôi mới, càng phải thận trọng trước khi mở rộng quy mô. Người muốn đầu tư nên đến tận nơi xem mô hình thực tế, yêu cầu số liệu, tìm hiểu quy trình, tự tính toán chi phí và, nếu có thể, nên thử nghiệm ở quy mô nhỏ trước khi đầu tư lớn.

7 câu hỏi cần trả lời trước khi bỏ tiền nuôi mực

Từ kinh nghiệm thực tế, người dân nên trả lời ít nhất 7 câu hỏi trước khi quyết định đầu tư:

Con giống lấy từ đâu và nguồn giống có ổn định không?

Nguồn nước tại địa điểm nuôi có phù hợp không?

Hệ thống có kiểm soát được nhiệt độ, độ mặn, ôxy và chất lượng nước không?

Tỷ lệ sống thực tế đã được kiểm chứng qua bao nhiêu vụ nuôi?

Một kg mực thương phẩm thực sự tiêu tốn bao nhiêu chi phí?

Nếu giá mực giảm hoặc giá thức ăn tăng, mô hình còn hiệu quả không?

Sau khi thu hoạch, sản phẩm sẽ bán cho ai và với giá nào?

Nếu chưa trả lời được những câu hỏi này, chưa nên vội đầu tư lớn.

Sau hơn một thập niên theo đuổi con mực, mục tiêu của Mực nhảy Biển Đông không chỉ dừng lại ở việc nuôi thương phẩm, mà xa hơn là hướng tới hình thành một chuỗi giá trị từ con mực.

Nếu mực được phát triển thành một đối tượng nuôi chủ động, có thể hình thành một chuỗi giá trị gồm nhân giống, con giống, công nghệ nuôi, vùng nuôi, thức ăn, thiết bị, hậu cần, chế biến, thương mại, du lịch và các dịch vụ kinh tế biển. Tuy nhiên, để đi đến đó cần thêm nhiều nghiên cứu, nhiều mô hình thử nghiệm và sự tham gia của các nhà khoa học, doanh nghiệp, người nuôi và cơ quan quản lý.

Cách làm của chúng tôi hôm nay chưa thể nói là hoàn hảo. Chúng tôi chỉ chia sẻ những gì mình đã làm, những thất bại đã trải qua và những điều đã rút ra từ thực tế. Những người đi sau có thể kiểm chứng, kế thừa và làm tốt hơn.