Bài học từ mô hình nghêu Bến Tre

Tại Hội nghị Khoa học công nghệ thủy sản và kiểm ngư toàn quốc năm 2026, TS. Trần Thị Thu Nga – Viện Thủy sản Việt Nam cho rằng, để phát triển thủy sản theo hướng bền vững, liên kết “3 nhà” gồm Nhà nước – doanh nghiệp – người dân cần được tổ chức lại một cách thực chất, bắt đầu từ cộng đồng và vận hành theo cơ chế thị trường.

Theo bà Nga, dù liên kết đã được nhắc đến nhiều năm, nhưng trên thực tế vẫn còn tồn tại không ít hạn chế. Nhiều chuỗi sản xuất chưa vận hành hiệu quả, liên kết lỏng lẻo, thiếu ổn định, đặc biệt là chưa hình thành được một hệ thống đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ. Việc phát triển còn mang tính tự phát, thiếu định hướng dài hạn nên dễ rơi vào tình trạng mất cân đối cung – cầu.

Từ kinh nghiệm hơn 25 năm làm việc với cộng đồng, bà Nga nhấn mạnh, liên kết bền vững không bắt đầu từ hợp đồng hay kỹ thuật, mà phải bắt đầu từ niềm tin. Khi chưa có niềm tin, mọi thỏa thuận đều khó duy trì lâu dài. Vì vậy, bước đầu tiên là phải củng cố tổ chức cộng đồng, trong đó hợp tác xã đóng vai trò trung tâm kết nối, hình thành nền tảng để các bên cùng tham gia chuỗi giá trị.

Trên cơ sở đó, các bên mới tiến tới rà soát và chuẩn hóa quy trình sản xuất. Theo bà Nga, cần kết nối quy trình của hợp tác xã với quy trình của doanh nghiệp theo từng mắt xích, đảm bảo tuân thủ các nguyên tắc về an toàn thực phẩm và phát triển bền vững. Khi các khâu trong chuỗi được đồng bộ, sản phẩm mới có thể đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Bà Nga dẫn chứng từ mô hình nuôi nghêu tại Bến Tre, nơi đã triển khai liên kết trong thời gian dài. Tại đây, quá trình phát triển không bắt đầu từ hợp đồng mà từ việc xây dựng niềm tin giữa người dân và doanh nghiệp. Cộng đồng được tổ chức lại, quy trình sản xuất được chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn bền vững, từng bước tiếp cận các chứng nhận quốc tế. Chính quá trình đó giúp ổn định sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm và tạo được chỗ đứng trên thị trường.

Theo bà Nga, điểm cốt lõi của mô hình này không nằm ở kỹ thuật riêng lẻ mà ở cách tổ chức chuỗi. Khi cộng đồng đủ mạnh, có niềm tin và cùng tuân thủ quy trình, doanh nghiệp mới có thể tham gia sâu vào chuỗi, còn sản phẩm mới đáp ứng được yêu cầu thị trường.

Từ thực tiễn đó, bà cho rằng ngành thủy sản cần chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy thị trường. Việc sản xuất không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm mà phải gắn với nhu cầu tiêu thụ, tiêu chuẩn chất lượng và xu hướng phát triển bền vững. Đặc biệt, thông tin thị trường cần được doanh nghiệp cung cấp kịp thời để người nuôi điều chỉnh sản xuất.

Trong chuỗi liên kết này, Nhà nước giữ vai trò hoàn thiện thể chế, xây dựng chính sách và giám sát; doanh nghiệp dẫn dắt thị trường và kết nối tiêu thụ; còn người dân và hợp tác xã là lực lượng sản xuất trực tiếp. Ba chủ thể này phải gắn kết chặt chẽ thì chuỗi mới vận hành hiệu quả.

“Nếu liên kết chỉ mang tính hình thức hoặc triển khai theo kiểu đối phó, sẽ khó tạo ra giá trị bền vững. Ngược lại, khi được xây dựng trên nền tảng cộng đồng, niềm tin và cơ chế thị trường, liên kết “3 nhà” sẽ giúp ổn định sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng và tăng sức cạnh tranh cho ngành thủy sản Việt Nam trong dài hạn”, TS. Trần Thị Thu Nga nhấn mạnh.