Ngành tôm trước làn sóng dịch bệnh đa tác nhân

Cảnh báo dịch bệnh trên tôm nuôi

Theo PGS.TS Võ Văn Nha, Phó Giám đốc Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam tại hội thảo “Quản lý sức khỏe và nâng cao chất lượng giống tôm nước lợ tại Việt Nam” diễn ra ở tỉnh Khánh Hòa vào sáng 5/6, ngành tôm nước lợ đang đối mặt với những thách thức khó khăn.

Là ngành hàng xuất khẩu chủ lực của nền kinh tế biển, tôm nước lợ đang duy trì quy mô diện tích thả nuôi khoảng 740.000 ha, cho sản lượng vượt mức 1,2 triệu tấn mỗi năm và mang lại nguồn kim ngạch xuất khẩu bền vững từ 3,5-4 tỷ USD. Chuỗi giá trị này không chỉ đóng góp lớn cho ngân sách mà còn là chiếc phao sinh kế, tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng triệu lao động tại các vùng cửa sông, ven biển khắp cả nước. Tuy nhiên, sự phát triển này đang bị ảnh hưởng trước làn sóng dịch bệnh phức tạp, làm gia tăng tỷ lệ hao hụt trong quá trình nuôi, kéo theo chi phí sản xuất tăng cao, làm suy giảm trực tiếp sức cạnh tranh của con tôm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Bản chất của thách thức hiện nay nằm ở sự dịch chuyển bùng phát của các mầm bệnh. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, môi trường nước nuôi thường xuyên biến động, tạo điều kiện lý tưởng cho các tác nhân vi khuẩn, virus phát triển. Xu hướng dịch tễ mới cho thấy tôm nuôi không còn chỉ nhiễm một loại bệnh đơn lẻ mà hiện tượng đồng nhiễm nhiều tác nhân cùng lúc ngày càng trở nên phổ biến, gây khó khăn cho công tác chẩn đoán, kiểm soát và xử lý dịch bệnh theo các phương pháp truyền thống.

Kết quả giám sát thực địa đã xác định bốn tác nhân gây bệnh nguy hiểm đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến nghề nuôi tôm sú và tôm thẻ chân trắng tại Việt Nam. Đáng chú ý, trong giai đoạn gần đây, bệnh vi bào tử trùng (EHP), bệnh đốm trắng (WSSV), bệnh hoại tử gan tụy cấp (AHPND) và bệnh mờ đục hậu ấu trùng (TPD) tiếp tục được ghi nhận tại nhiều vùng nuôi và cơ sở sản xuất giống trên cả nước.

Trong số đó, bệnh vi bào tử trùng (EHP) hiện là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu do tỷ lệ lưu hành cao và những tác động kéo dài đến hiệu quả sản xuất. Bệnh vi bào tử trùng (EHP) lại được ví như một căn bệnh bào mòn âm thầm nhưng gây tổn thất kinh tế vô cùng nặng nề. Bào tử EHP ký sinh sâu vào hệ thống ống gan tụy, làm suy giảm nghiêm trọng chức năng tiêu hóa, hấp thụ dinh dưỡng và hệ miễn dịch của tôm.
Hậu quả là tôm hạn chế tăng trưởng, còi cọc, phân đàn mạnh mẽ, kéo dài thời gian nuôi và làm tiêu tốn lượng lớn thức ăn cũng như chi phí sản xuất. Bào tử EHP phát tán ra môi trường qua phân tôm, tồn tại rất dai dẳng trong mùn bã hữu cơ đáy ao và lây lan cơ học qua nguồn nước. Trong năm 2024-2025, tỷ lệ nhiễm EHP tại các vùng nuôi trọng điểm vùng Đồng bằng sông Cửu Long đáng báo động từ 25 -34,4%, còn tại các vùng nuôi khu vực phía Bắc như Hà Tĩnh, Ninh Bình tỷ lệ này cũng dao động từ 11 – 27%. Trong điều kiện bất lợi, EHP có thể xuất hiện đồng thời với các vi khuẩn cơ hội như Vibrio spp., làm gia tăng nguy cơ phát sinh hội chứng phân trắng và các rối loạn tiêu hóa, từ đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và hiệu quả nuôi.

Bên cạnh EHP, virus gây bệnh đốm trắng (WSSV) vẫn được đánh giá là một trong những tác nhân nguy hiểm đối với nghề nuôi tôm nước lợ. Với khả năng lây lan nhanh và tỷ lệ chết rất cao, bệnh có thể gây thiệt hại nghiêm trọng chỉ trong thời gian ngắn sau khi bùng phát trên đàn tôm cảm nhiễm. Thực tế giám sát giai đoạn 2025-2026 cho thấy bệnh bùng phát vào giai đoạn thời tiết chuyển mùa từ tháng 2 – 5 tại các tỉnh phía Bắc như Hà Tĩnh, Ninh Bình, Hưng Yên.

Nỗi lo lớn tiếp theo của bà con nuôi tôm là bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND), gây ra bởi các chủng vi khuẩn Vibrio mang plasmid chứa độc tố PirA/PirB, có khả năng truyền ngang rất nhanh trong môi trường ao nuôi, tấn công tôm nuôi ở giai đoạn từ 10-45 ngày tuổi sau khi thả ao. Khi khuẩn Vibrio bùng phát, việc lạm dụng kháng sinh thường không mang lại hiệu quả ổn định mà còn gây ra hiện tượng kháng thuốc, làm mất cân bằng nghiêm trọng hệ vi sinh đường ruột của vật nuôi.
Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tỷ lệ mẫu nhiễm AHPND ghi nhận ở mức 3,1–5,2% tại một số địa phương nuôi tập trung như Cà Mau. Trong khi đó, tại các tỉnh phía Bắc, tác nhân này liên tục được phát hiện trong các ao giám sát và nguồn nước tự nhiên tại Quảng Trị, Ninh Bình từ tháng 4 – 8.

Bệnh mờ đục hậu ấu trùng (Translucent Post-Larvae Disease – TPD) hiện được xem là một trong những bệnh mới nổi, gây nhiều lo ngại đối với hoạt động sản xuất giống tôm nước lợ. Bệnh chủ yếu xuất hiện ở giai đoạn hậu ấu trùng từ PL4–PL7 và có thể gây tỷ lệ hao hụt rất cao trong các cơ sở sản xuất giống.

Kết quả nghiên cứu bước đầu đã phát hiện ba loài vi khuẩn gồm Vibrio parahaemolyticus, Vibrio alginolyticus và Vibrio harveyi mang các gen độc lực vhvp1, vhvp2 và vhvp3 trên các mẫu tôm có dấu hiệu mờ đục thu tại các tỉnh Thanh Hóa, Ninh Bình, Quảng Ninh, Cà Mau và thành phố Cần Thơ. Tôm nhiễm bệnh thường có biểu hiện cơ thể trong suốt bất thường, gan tụy và đường ruột mờ đục, giảm khả năng bơi lội, tập trung ở đáy bể hoặc đáy ao và có thể chết hàng loạt trong thời gian ngắn. Các chủng vi khuẩn này phát triển nhanh trong khoảng độ mặn rộngtrong dải độ mặn từ 10-35‰ và có xu hướng giảm độc lực khi độ mặn hạ xuống mức 5‰. Hiện tại, mầm bệnh TPD đã lan rộng và được phát hiện tại nhiều tỉnh thành trải dài từ Thanh Hóa, Ninh Bình, Quảng Ninh cho đến Cần Thơ, Cà Mau.

Giải pháp

Để bảo vệ ngành tôm trước làn sóng dịch bệnh có diễn biến phức tạp, theo ông Nha khẳng định việc chuyển đổi tư duy từ dập dịch sang phòng bệnh chủ động là con đường bền vững cho ngành tôm nước ta. Hệ thống giải pháp phải được thực hiện đồng bộ từ gốc, bắt đầu bằng việc kiểm soát bắt buộc các mầm bệnh nguy hiểm như WSSV, AHPND, EHP và TPD bằng kỹ thuật PCR tại các cơ sở sản xuất giống. Người nuôi chỉ được phép chọn thả những lô con giống hoàn toàn sạch bệnh (SPF) và điều tiết mật độ thả nuôi phù hợp với năng lực quản lý vận hành của trang trại.

Song song đó, việc thiết lập các hàng rào an toàn sinh học tại vùng nuôi cần được siết chặt. Khuyến khích người nuôi ứng dụng triệt để mô hình ao nuôi lót bạt nền đáy để dễ dàng thu gom chất thải, cách ly mầm bệnh tích tụ dưới bùn đất. Hệ thống ao lắng, ao lọc phải được thiết kế khoa học nhằm xử lý triệt để nguồn nước cấp đầu vào đạt chuẩn sạch trước khi đưa vào ao nuôi. Các biện pháp cơ học như lắp đặt lưới ngăn, chặn các loài giáp xác hoang dã như cua, còng có khả năng mang và phát tán mầm bệnh xâm nhập cũng cần được triển khai nghiêm ngặt.

Thay vì phụ thuộc vào hóa chất và kháng sinh, giải pháp sử dụng công nghệ sinh học được xem là chìa khóa vàng để ổn định môi trường nuôi. Việc định kỳ bổ sung các chế phẩm vi sinh (Probiotics) có lợi vào nước ao nuôi sẽ giúp cạnh tranh, ức chế sự phát triển của quần thể vi khuẩn Vibrio gây hại. Đồng thời, cho tôm ăn bổ sung các vi chất nâng cao sức đề kháng như Vitamin C, Beta-glucan sẽ giúp làm tang hệ miễn dịch tự nhiên, giúp tôm chống chọi tốt hơn với các tác nhân gây bệnh, biến động môi trường. Về tầm nhìn dài hạn, ngành thủy sản cần tập trung đầu tư vào các nghiên cứu thương mại hóa các chế phẩm sinh học cho tôm, lai tạo các dòng giống kháng bệnh.
Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ số trong quản lý sức khỏe vật nuôi, đặc biệt là hệ thống quan trắc môi trường tự động tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn, nhằm phát hiện sớm các biến động bất thường của môi trường nuôi, dự báo nguy cơ bùng phát dịch bệnh và cung cấp thông tin cảnh báo kịp thời cho người nuôi.