Giải pháp bền vững kiểm soát cadimi trên cây sầu riêng ở ĐBSCL

Tích tụ Cadimi – nguy cơ hiện hữu

Việc nhiều lô hàng sầu riêng xuất khẩu bị cảnh báo vi phạm dư lượng kim loại nặng Cadimi (Cd) đã làm dấy lên lo ngại lớn cho nông dân và doanh nghiệp. Đứng trước rủi ro đe dọa trực tiếp đến ngành hàng tỷ đô này, các nhà khoa học và cơ quan quản lý tại ĐBSCL đã khẩn trương chỉ rõ nguyên nhân khiến Cadimi tích tụ trong đất và nông sản, từ đó đề ra hệ thống giải pháp kỹ thuật đồng bộ nhằm bảo vệ thương hiệu sầu riêng Việt Nam.

Sầu riêng là cây ăn trái chủ lực mang lại lợi nhuận vượt trội tại ĐBSCL. Tuy nhiên, cùng với đà tăng trưởng nhanh chóng, quy trình canh tác tại một số vùng trồng đang bộc lộ những lỗ hổng. Nguy cơ nhiễm Cadimi – kim loại nặng có độ độc hại cao đối với sức khỏe con người đang trở thành “mắt xích yếu” ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu chuẩn xuất khẩu. Các thị trường nhập khẩu khắt khe đều đưa ra mức giới hạn tối đa nghiêm ngặt đối với dư lượng chất này.

Theo PGS.TS Nguyễn Khởi Nghĩa (Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ), Cadimi tồn tại tự nhiên trong đất với hàm lượng rất nhỏ. Sự gia tăng hàm lượng Cadimi trong vườn sầu riêng hiện nay chủ yếu xuất phát từ thói quen canh tác thiếu kiểm soát:

– Chua hóa đất: Khi pH đất giảm xuống dưới 5, Cadimi gia tăng độ hòa tan thành dạng ion tự do. Do cơ chế sinh lý, rễ sầu riêng rất khó phân biệt ion Cadimi với các ion khoáng dinh dưỡng như kẽm hay Canxi. Cây trồng vô tình hấp thụ Cadimi, sau đó vận chuyển và tích lũy trực tiếp vào mô trái, đặc biệt là phần cơm.

– Vật tư đầu vào chưa kiểm soát: Việc lạm dụng phân bón hóa học, đặc biệt là các loại phân lân giá rẻ chế biến từ quặng apatit giàu Cadimi đưa kim loại nặng này trực tiếp vào đất. Phân bón lá chứa tạp chất hay phân hữu cơ chưa qua xử lý triệt để (bùn cống rãnh, rác thải đô thị) cũng đóng góp lượng Cadimi đáng kể.

– Nguồn nước tưới và trầm tích: Nguồn nước tưới gần khu công nghiệp, đô thị ô nhiễm sẽ đưa Cadimi xâm nhập vườn. Ngoài ra, thói quen định kỳ vét bùn đáy mương để đắp lên mô sầu riêng, nếu lớp bùn bị dầm chua hoặc nhiễm kim loại nặng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng tích tụ Cadimi ở tầng đất mặt.

Kết quả rà soát thực địa và tiếng chuông cảnh báo

Ông Trần Thanh Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh Đồng Tháp cho biết: Ngành nông nghiệp địa phương đã tiến hành lấy hàng trăm mẫu đất, cành, lá và trái sầu riêng tại các vùng trồng trọng điểm để phân tích độc tố.

Kết quả cho thấy, dù phần lớn các vườn vẫn nằm trong giới hạn an toàn nhưng đã xuất hiện một số mẫu đất và mẫu trái có hàm lượng Cadimi vượt ngưỡng quy định. Nguyên nhân chính xuất phát từ thói quen thâm canh quá mức, ép cây ra hoa trái vụ bằng hóa chất mạnh, kết hợp bón phân hóa học mất cân đối trong nhiều năm làm nền đất thoái hóa và suy giảm khả năng đệm tự nhiên.

Để giải quyết triệt để bài toán Cadimi và bảo vệ uy tín sầu riêng ĐBSCL, các chuyên gia khuyến cáo bà con áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật:

– Điều chỉnh pH đất: Thường xuyên kiểm tra độ pH. Khi đất bị chua cần bón vôi bột hoặc vôi nung để nâng pH lên ngưỡng an toàn từ 5,5 đến 6,5. Ở mức pH này, Cadimi sẽ bị kết tủa thành dạng không hòa tan, giúp giảm tối đa khả năng hấp thụ của bộ rễ.

– Sử dụng Biochar và chất cải tạo đất: Bổ sung phân hữu cơ hoai mục sạch kết hợp than sinh học (Biochar) và các khoáng chất như đất sét, Zeolite. Biochar có cấu trúc xốp và diện tích bề mặt lớn giúp hấp phụ và cố định chặt các ion Cadimi, ngăn chúng dịch chuyển vào dung dịch đất.

– Bổ sung dinh dưỡng đối kháng: Tăng tỷ lệ Canxi, Magie, kẽm, đặc biệt là Silic để cạnh tranh ion với Cadimi. Silic giúp tăng độ bền màng tế bào rễ, tạo hàng rào cơ học cản trở Cadimi xâm nhập và vận chuyển lên thân, trái.

– Ứng dụng vi sinh vật bản địa và thảm thực vật: Tăng cường chế phẩm vi sinh vật bản địa tiết ra chất hoạt động bề mặt sinh học (Biosurfactant) hoặc Biomelanin để liên kết, kết tủa Cadimi. Đồng thời giữ thảm cỏ tự nhiên để duy trì độ ẩm, cải tạo cấu trúc đất và hạn chế rửa trôi.

Bên cạnh giải pháp kỹ thuật tại vườn, công tác quản lý nhà nước và liên kết chuỗi giá trị đóng vai trò quyết định.

Tại Đồng Tháp, cơ quan chuyên môn đang triển khai chương trình lấy mẫu kiểm tra trên diện rộng với hơn 2.200 điểm đo nhanh nhằm xây dựng bản đồ cảnh báo nguy cơ nhiễm Cadimi. Đây là cơ sở để khoanh vùng xử lý kịp thời trước vụ thu hoạch. Địa phương cũng đẩy mạnh tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn nông dân sử dụng vật tư rõ nguồn gốc, đồng thời gắn tiêu chí kiểm soát Cadimi với việc cấp và quản lý mã số vùng trồng (PUC) cũng như mã số cơ sở đóng gói.